Xreferat.com » Топики по английскому языку » Нормы беларускай літаратурнай мовы

Нормы беларускай літаратурнай мовы

замест прыназоўніка за выкарыстоўваецца прыназоўнік ад (пад уплывам польскай мовы): разумнейшы ад мяне; або прыназоўнік не выкарыстоўваецца зусім (пад уплывам рускай мовы): разумнейшы мяне. Такія памылкі досыць устойлівыя.

Многія якасныя прыметнікі ў беларускай мове могуць мець як поўную, так і кароткую форму: грозны – грозен, ясны – ясен. Але неабходна помніць, што кароткія формы прыметнікаў у беларускай мове ўжываюцца абмежавана і часцей ў прэдыкатыўнай функцыі (выключэнне складае паэтычная мова).

Лічэбнік – невялікая па колькасці часціна мовы, якая мае абмежаванае выкарыстанне ў маўленні параўнальна з іншымі самастойнымі часцінамі мовы.

Але менавіта з ужываннем лічэбнікаў звязаны досыць устойлівыя адхіленні ад нормы, якія можна падзяліць на тры групы:

а) выбар колькаснага ці зборнага лічэбніка;

б) утварэнне форм ускосных склонаў лічэбнікаў, асабліва складаных і састаўных;

в) ужыванне лічэбнікаў у словазлучэнні.

У маўленні існуе 9 зборных лічэбнікаў: двое – дзесяцера. У адных выпадках зборныя і колькасныя лічэбнікі выступаюць як узаемазамяняльныя:

- калі абазначаюць асоб мужчынскага полу: пяцёра дружбакоў – пяць дружбакоў;

- у другім – такая суаднесенаць немагчыма:

- калі назоўнікі маюць форму толькі множнага ліку ці абазначаюць назвц парных прадметаў: двое сутак, трое варот;

- калі абазначаюць назвы маладых істот: двое кацянят, трое жарабят;

- субстантываванымі прыметнікамі: двое параненых.

Зборныя лічэбнікі ўжываюцца і з некаторымі іншымі назоўнікамі: людзі, дзеці, гусі, коні, свінні. Трэба адзначыць, што зборныя лічэбнікі часцей выкарыстоўваюцца ў размоўным стылі.

Сістэма скланення лічэбнікаў характарызуецца неаднастайнасцю: толькі колькасныя лічэбнікі маюць 8 розных парадыгм. Так, літаратурная норма патрабуе змянення абедзвюх частак складаных лічэбнікаў ад 50 да 80 і ад 200 да 900: васьмідзесяці, васьмюдзесяццю. Аднак у вусным маўленні нярэдка змяняецца толькі першая ці другая частка, блытаніна склонавых форм. Памылкі такога ж тыпу заўважаюцца і пры выкарыстанні састаўных лічэбнікаў, дзе кожнае слова павінна змяняцца як адпаведны просты лічэбнік: ста дваццаці пяці, ста дваццаццю пяцю і г.д. Магчыма, гэтыя памылкі тлумачацца аналогіяй з састаўнымі парадкавымі лічэбнікамі, якія, наадварот, змяняюць толькі апошняе слова: тысяча дзевяцьсот восьмы.

У сінтаксічнай канструкцыі лічэбнік дапасуецца да назоўніка: трыццаццю пяццю сшыткамі, аб дваццаці сшытках. У вусным маўленні гэтая сувязь можа парушацца: адзначаецца ўжыванне лічэбніка толькі ў пачатковай форме (з пяцьсот алоўкамі) ці ўжыванне назоўніка толькі ў форме роднага склону (пяцюстамі алоўкаў). Пры лічэбніках два (дзве), абодва (абедзве), тры, чатыры назоўнік ужываецца у форме назоўнага склону множнага ліку: два сшыткі, дзве брыгады, тры клёны, чатыры гарады. Пад уплывам рускай мовы гэтыя лічэбнікі выкарыстоўваюцца з родным склонам: чатыры горада.

Парушэнне марфалагічных норм сярод лічэбнікаў выклікаюцца рознымі прычынамі:

- недастатковым засваеннем правіл;

- адсутнасцю практычных навыкаў;

- унутрымоўнай аналогіяй. Істотную ролю адыгрывае і адсутнасць дастатковай колькасці ўзораў вуснага маўлення (іх колькасць у вусным маўленні абмежавана, на пісьме яны абазначаюцца лічбамі).

Слабыя месцы ў дзеяслоўных формах звязаны перш за ўсё з выбарам форм часу і няправільным іх утварэннем: форм прошлага часу утвараюцца пры дапамозе суфіксаў –л-, -ў, 0: жыць, жыў, жыла, жыло, жылі, везці – вез. Часта формы прошлага часу ўтвараюцца ад асновы інфінітыва тыпу: выцяг (выцягнуў). перацёр (перацер). У размоўным і ішны раз у мастацкім стылі дапускаюцца складаныя формы прошлага часу: быў пайшоў. Часта пад уплывам дыялектаў блытаюцца формы цяперашняга часу 3 асобы адзіночнага ліку: ён робя (замест робіць), нося ( носіць) і наадварот, ён пішэць, чытаець.

Не характэрны для беларускай мовы дзеепрыметнікі незалежнага і залежнага стану цяперашняга часу з суфіксамі –уч, -юч, -ач, -яч, -ем, -ім: чытаючы вучань, вывучаемы матэрыял. Такія формы ўжываюцца пераважна ў публіцыстычным і навуковым стылях у тэрмінах і ўстойлівых словазлучэннях: бастуючыя рабочыя, неразлажымыя элементы. Не характэрны для беларускай мовы і зваротныя дзеепрыметнікі тыпу ўсміхаючыеся, хвалюючыеся (людзі). Найбольш пашыраны ў беларускай мове дзеепрыметнікі з суфіксамі –л-, -н-, -ан-, -ен-, -т- прошлага часу незалежнага і залежнага стану. Зменшылася сфера ўжывання дзеепрыметнікаў прошлага часу незалежнага стану з суфіксамі –ш-, -ўш-, замест іх выразна пашырыўся суфікс –л-: прымоклая, высахлая. Дзеепрыметнікі з суфіксамі –уч, -юч, -ач, -яч-, -ш-, -ўш- атрымліваюцца аманімічнымі з дзеепрыслоўямі, таму неабходна пазбягаць двухсэнсоўнасці пры пабдове фразы і выбары моўных сродкаў.

Сінтаксічныя нормы. Сінтаксіс вывучае віды сувязей, на аснове якіх арганізуюцца словазлучэнні і сказы. Віды сувязей (каардынацыя, дапасаванне, кіраванне, прымыканне) рэалізуюцца ў канкрэтных сінтаксічных канструкцыях, якія і вызначаюць сінтаксічную норму. Гэтыя нормы грунтуюцца як на законах сувязей слоў, так і на сінтаксічных здольнасцях (якія ў значнай меры залежаць ад семантыкі) асобных лексем. З апошнім фактарам часцей за ўсё звязаны парушэнні сінтаксічнай нормы.

Так, часта з-за няправільна вызначанай семантыкі парушаецца каардынацыя дзейніка і выказніка:

1. Калі ў ролі дзейніка выступае зборны назоўнік: моладзь выступаюць, настаўніцтва аддаюць усе сілы (замест: моладзь выступае).

2. У безасабовых сказах, калі галоўны член выражаны дзеепрыметнікам залежнага стану: Пабудаваны 10 новых школ (замест пабудавана).

3. Калі дзейнік – нязменны запазычаны назоўнік пэўнай родавай прыналежнасці: кенгуру пабегла (замест пабег).

4. Калі дзейнік выражаны спалучэннем тыпу брат з сястрой, маці з дачкой і г.д.: Брат з сястрой не мог (замест маглі) доўга супакоіцца.

5. Калі дзейнік выражаны назоўнікам з прыдаткам, якія маюць розны род: Газета “Веснік”змясціў (замест змясціла).

Адным з асноўных фактараў, які ўплывае на сінтаксічныя нормы беларускай мовы, з’яўляецца ўздзеянне рускай мовы. Найбольш пашырана і ўстойліва гэта ўздзеянне выяўляецца ў канструкцыях кіравання:

дараваць каму? (дав. скл.) – прощать кого? (він. скл.);

дзякаваць каму? (дав. скл.) – благодарить кого? (він. скл.);

кпіць з каго? (родны) – насмехаться над кем? (твор. скл.);

схадзіць па што? – сходить за чем?;

ажаніцца з кім? -- жениться на ком?;

больш за 40 гадоў – более сорока лет;

за 5 кіламетраў ад горада – в 5 километрах от города;

яму нага баліць – у него болит нога;

хварэць на што? – болеть чем?

быць настаўнікам і за настаўніка – руск. толькі: быть учителем;

звярнуцца на адрас – обратиться по адресу;

заляцацца да дзяўчыны – ухаживать за девушкой;

чытаць, думаць, смяяцца сам сабе – читать про себя;

паехаць да брата – поехать к брату;

дом на пяць паверхаў – дом в пять этажей;

стаяць ля стала – стоять у стола;

некалькі разоў на тыдзень – несколько раз внеделю;

усё на карысць студэнта – всё на пользу студента;

падобны да бацькі – похожий на отца;

загадчык бібліятэкі – заведующий библиотекой;

не да месца – не к месту;

ліслівіць перад начальнікам

паабапал дарогі – с обеих сторон дороги;

даглядаць дзяцей – ухаживать за детьми;

пайсці па грыбы – пойти за грибами;

забыцца на вечар, пра вечар – забыть о вечере;

паехаць у млын – поехать на мельницу;

што да мяне – что касается меня;

спатыкнуцца на пень – споткнуться о пень.

Пад уплывам рускіх форм адзначаецца памылковае ўжыванне прыназоўніка па з формай давальнага склону множнага ліку замест формы меснага склону: па гарам, па дарогам замест па гарах, па дарогах.

Часам праблему выбару прыназоўнікавай формы ўскоснага склону звязана з унутрымоўнай варыянтнасцю. Так, у беларускай мове як нарматыўныя варыянты выступаюць формы вінавальнага склону з прыназоўнікам пра і меснага склону з прыназоўнікам аб: думаць пра жыццё і думаць аб жыцці. Трэба адзначыць, што прыназоўнік аб часцей ужываецца ў афіцыйна-дзелавым і навуковым стылях, прыназоўнік пра – у размоўным і мастацкім. Але ні ў навуковым, ні афіцыйным стылі не рэкамендуецца прыназоўнік аб, калі спалучэнне дрэнна гучыць: аб абавязках, аб аб’ёме.

Шырока распаўсюджаны памылкі, выкліканыя неправамернай кантамінацыяй: узаемадзеяннем дзвюх і больш сінтаксічных канструкцый, у выніку чаго ўзнікае трэцяя, якая не адпавядае норме:

- садзейнічаць чаму + прывесці да чаго → садзейнічала да таго;

- дапамагаць каму + шэфстваваць над кім → шэфская дапамога над арганізацыяй;

- разлічваць на каго + падрыхтаваць для каго → разлічана для настаўнікаў.

У вусным маўленні часта назіраецца дубліраванне дзейніка: Гераіня – яна мне вельмі запомнілася.

Парушэнне нормы адзначаецца пры выкарыстанні аднародных членаў. Так, памылкай з’яўляецца аб’яднанне ў аднародным радзе лагічна несумяшчальных паняццяў: У садзе раслі яблыкі, грушы, слівы, дубы; слоў, якія абазначаюць родавыя і відавыя паняцці: Вершы, творы Цёткі прысвечаны..

У рад аднародных членаў нельга ўключаць словы з рознай марфалагічнай характарыстыкай (напрыклад, поўныя і кароткія формы прыметнікаў, дзеепрыметнікаў): чэсны і смел, смачнай і прыгожа аформлена; назоўніка і інфінітыва: маляванне і спяваць). Нельга аб’ядноўваць у якасці аднародных член сказа і даданую частку: Настаўніца спытала аб уроках і як маё здароўе.

Важнай адзнакай правільнасці маўлення з’яўляецца захаванне агульнапрынятай лексічнай і сінтаксічнай спалучальнасці слоў. Так, сінтаксічная мадэль вызначае толькі самыя агульныя законы спалучэння: дзеяслоў + назоўнік; прыметнік + назоўнік. Але запаўненне мадэлі рэгламентуецца мноствам семантычных, граматычных і стылістычных правіл, а таксама сэнсам выказвання, логікай разважання. Узнікаюць словазлучэнні, якія не адпавядаюць норме. Сярод самых распаўсюджаных памылак таўталогія: экспануецца выстаўка, у чэрвені месяцы, уважліва прыгледзецца; скрыжаванне двух блізкіх сэнсам, але рознай будовай словазлучэнняў: музыка гучыць з таго часу і сёння.

Лексічныя нормы. Адносна вызначэння лексічных норм паміж даследчыкамі няма адзінства. Адныз іх выдзяляюць лексічныя нормы, іншыя – не. Так, Галавін сваё сумненне тлумачыць непадпарадкаванасцю лексікі норме. Сапраўды, выбар слова для пэўнага кантэксту не залежыць ад якога-небудзь правіла. Але поўнасцю адмаўляць лексічныя нормы нельга. Лексічныя нормы – гэта правілы словаўжывання, пад якімі звычайна разумеецца правільнасць выбару слова і прымянення яго ў агульнавядомым значэнні і ў агульнапрынятых спалучэннях. Слова лічыцца нарматыўным, калі:

яно агульнавядомае, агульназразумелае і ўжываецца на значнай тэрыторыі;

ужываецца ў характэрным яму значэнні;

адпавядае ўнутраным законам беларускай мовы, яе сістэме і структуры.

Акрамя таго, пры вызначэнні нормы ўлічваюцца фармальна-лагічны, статыстычны, эстэтычны і нацыянальны крытэрыі. Тут узнікае праблема ўжывання іншамоўных слоў (у першую чаргу, русізмаў).

Лексічныя нормы хутчэй за іншыя архаізуюцца, змяняюцца, адлюстроўваючы рухомасць мовы. Пры нармалізацыі лексікі ўлічваецца таксама мнагазначнасць слова, яго здольнасць ужывацца ў іншасказальным сэнсе, варыянтнасць самога слова і формы, усе лексіка-сінанімічныя асаблівасці.

Да парушэння лексічных норм можна аднесці наспупныя памылкі:

а) ужыванне слова ў неўласцівым яму значэнні як вынік няведання значэнняў такога слова;

б) няўменне ўлічваць семантычную спалучальнасць слоў;

в) заваная кантэкстам мнагазначнасць, якая спараджае двухсэнсавасць;

г) змяшэнне паронімаў;

д) лексічныя анахранізмы.

Словаўтваральныя нормы патрабуюць правільнага падзелу слоў на значымыя часткі, ведання спосабаў і законаў беларускай мовы, паводле якіх утвараюцца новыя словы. Уменне правільна чляніць словы на састаўныя часткі, вызначаць ролю і значэнне іх ў маўленні ў значнай ступені дапамагае пазбегнуць памылак, звязаных з напісаннем слова, разуменнем яго сэнсу, з выкарыстаннем слова ў пэўным стылі. Спецыфіка беларускага словаўтварэння праяўляецца на марфемным узроўні, асабліва ў такіх часцінах мовы, як назоўнікі, прыметнікі, прыслоўі, дзеясловы: назіральнік (не назірач), слухач (не слухар), глядач (не глядальнік), зімовы, веснавы (але не летавы, восеневы), злавацца, ленавацца (але не зліцца, ляніцца).

Стылістычная норма адносіцца да агульнамоўнай як прыватнае да агульнага. Іх нельга супрацьпастаўляць, але нельга і атаясамліваць. Стылістычная норма звязана з усімі стылямі, паколькі ўключае заканамернасці адбору і арганізацыі стылістычных сродкаў ва ўсіх функцыянальных стылях. Але кожны стыль своеасаблівы, у ім сваё спалучэнне міжстылёвых і арыгінальна-стылёвых сродкаў. Таму кожнаму стылю ўласцівы свае функцыянальна-стылёвыя нормы, якія, з аднаго боку, канкрэтызуюць агульнамоўныя нормы, з другога – пашыраюць і ўзбагачаюць іх. Норма стылю – гэта сукупнасць усіх функцыянальна-стылёвых патрабаванняў да мовы, гэта рэальнае выкарыстанне мовы ў дадзенай сферы грамадскага жыцця ў адпаведнасці з канкрэтнымі задачамі камунікатыўнага характару.

Стылёвыя нормы датычаць трох асноўных параметраў стылю:

а) адбору моўных сродкаў (якія словы, канструкцыі і г.д. падыходзяць для дадзенага стылю, а якія – не);

б) правілаў іх спалучальнасці паміж сабой (звычайна дазваляецца спалучэнне сродкаў адной стылёвай танальнасці, радзей – рознастылёвых, калі іх сумеснае ўжыванне мэтазгодна і не парушае агульнага адзінства стылю);

в) суадносіны, ці прапорцыі міжстылёвых і ўласна стылёвых моўных з’яў.

Існуе некалькі тыпаў стылёвых памылак:

1. Памылкі, звязаныя з невалоданнем функцыянальным стылем:

а) з парушэннем яго элементарных нормаў – перанос размоўных сродкаў, форм слова, канструкцый у кніжныя стылі і кніжных (у прыватнасці, лексікі афіцыйна-дзелавога стылю) у размоўны стыль;

б) з недахопам сродкаў для стварэння тэксту таго ці іншага стылю з-за невялікага слоўнікавага запасу.

2. Памылкі, звязаныя з недастаткова тонкім валоданнем стылямі (празмернае ўжыванне тэрміналагічнай лексікі, захапленне напышлівымі фразамі).

3. Памылкі, якія выкліканы разыходжаннем ў межах стыляў паміж беларускай і рускай мовамі, а таксама ў іх лексіка-стылёвых і іншых стылёвых парадыгмах (несупадзенне стылістычнай афарбоўкі слоў унутры беларуска-рускіх сінанімічных радоў, граматычныя разыходжанні і г.д.).

літаратурная норма беларуская мова

СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ


1. Асновы культуры маўлення і стылістыкі. Пад рэд. У.В.Анічэнкі - Мн., 1992.

2. Беларуская граматыка - Мн., 1985. Ч.1. Марфалогія; Ч.2. Сінтаксіс. 1986.

3. Сучасная беларуская мова. Марфалогія. Пад аг. рэд. М.С.Яўневіча. Мн., 1997.

4. Сямешка Л.І., Шкраба І.Р., Бадзевіч З.І. Курс беларускай мовы - Мн., 1996.

5. Бурак Л.І. Сучасная беларуская мова / Бурак Л.І. - Мн., 1985.

6. Каўрус А.А. Стылістыка беларускай мовы / Каўрус А.А. - Мн., 1980.

7. Сямешка Л. Беларуская мова. Уводзіны ў навуку пра мову. Фанетыка. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія - Мн., 1999.

Размещено на

Если Вам нужна помощь с академической работой (курсовая, контрольная, диплом, реферат и т.д.), обратитесь к нашим специалистам. Более 90000 специалистов готовы Вам помочь.
Бесплатные корректировки и доработки. Бесплатная оценка стоимости работы.

Поможем написать работу на аналогичную тему

Получить выполненную работу или консультацию специалиста по вашему учебному проекту
Нужна помощь в написании работы?
Мы - биржа профессиональных авторов (преподавателей и доцентов вузов). Пишем статьи РИНЦ, ВАК, Scopus. Помогаем в публикации. Правки вносим бесплатно.

Похожие рефераты: