Xreferat.com » Топики по английскому языку » Шматварыянтнасць літаратурнай мовы ў яе пісьмовай і вуснай форме на тэрыторыі Беларуси

Шматварыянтнасць літаратурнай мовы ў яе пісьмовай і вуснай форме на тэрыторыі Беларуси

студзеня 1990 г., ён быэ зарэгiстраваны э Нацыянальным рыестры прававых актаэ Рэспублiцы Беларусь 15 сакавiка 2001 г. пад нумаром 2/268. Галоэная мэта рэгулявання адносiн у развiццi i эжывання беларускага, рускага i iншых языкоэ, якiмi карыстаецца насельнiцтва рэспублiкi э дзяржаэнай, сацыяльна-эканамiчнай i культурным жiццi, ахраны канстытуцыйных праэ грамадзян гэтай сферы, выхавання паважлiвых адносiн да нацыянальнага эсведамлення чалавека, яго культуры i языку, далейшага эмацавання дружбы i эзаемадзеяння народаэ.

Ён складаецца з 6 главаэ, якiя эключаюць у сябе 34 артыкулы. Глава I “Агульныя палажэннi” уключае э сябе артыкулы аб мэтах заканадаэства аб мовах у Рэспублiцы Беларусь, аб дзяржаэных мовах i iншых мовах у Рэспублiцы, дзе гаворыцца, што э адпаведнасцi з Канстытуцыяй Рэспублiкi Беларусь дзяржаэнымi языкамi Республiкi Беларусь з’яэляюцца беларуская i руская мовы, што Рэспублiка Беларусь забяспечвае эсеагульнае развiцце i функцыянаванне беларусскай i русскай моэ ва эсiх сферах грамадзянскага жыцця. У артыкуле 3 гаворыцца аб правах грамадзян карыстання iх мовай16. Iм гарантуецца таксама права звяртацца э дзяржаэныя органы, органы мясцовага эпраэлення, на прадпрыемствы i iншыя эстановы на беларускiм, русскiм або iншым для бакоэ мове. Гаворыцца аб абавязках кiраэнiкоэ, iншых працоэнiкаэ дзяржаэных i мясцовых органаэ, аб’яднанняэ валодаць беларускай мовай17. Аб гарантыi праэ грамадзян пры разгляданнi падаваемых iмi дакументаэ у дзяржаэныя органы, органы мясцовага кiравання i самакiравання, на прадпрыемствы, арганiзацыi i грамадзянскiя аб’яднаннi. Згодна гэтаму яны павiнны прымаць i разглядаць дакументы, на беларускай i рускай мовах. Гаворыцца, што адказ суправаджаецца адказнасцю згодна з дзеючым заканадаэствам18. У артыкуле 6 «Ахова моу» азначана, што эсякiя абмежаваннi праэ асобы па моэным адзнакам немагчымы i гэта караецца эстаноэленай законам адказнасцю19.

Глава 2 прысвечана мове дзяржаэных органаэ, органаэ мясцовага кiравання i самакiравання, прадпрыемстваэ, арганiзацый i грамадзянскiх аб’яднанняэ. Згодна ей мова актаэ дзяржаэных органаэ i органаэ мясцовага кiравання i самакiравання беларуская i руская. Пры неабходнасцi i на нацыянальнай мове большасцi насельнiцтва той цi iншай мясцовасцi20. Мова справаводства i дакументацыi, тэксты на штампах, пячатках, афiцыйных бланках дзяржаэных органау i органаэ мясцовага кiравання i самакiравання, тэхнiчнай i праектнай дакументацыi выконваюцца на беларускай i рускай мовах, а з улiкам назначэння апошнiх – на iншый мове21. Афiцыйныя дакументы, якiя сцвярджаюць статус грамадзянiна - паспарт, працоэная кнiжка, дакументы аб адукацыi i iншыя выконваюцца на беларускай i рускай мовах22. Працоэнымi мовамi з’ездаэ, сесiй, канферэнцый, пленумаэ, засяданняэ, iншых сходаэ з’яэляюцца беларуская цi (або) руская мовы. Мовай мiжнародных сходаэ i форумаэ, якiя адбываюцца на тэррыторыi Рэспублiкi Беларусь, з’яэляецца мова, зацверджаная удзельнiкамi сходу або форума. На рэспублiканскiх i мiжнародных сходах удзельнiкам забяспечваецца перакладчык23. Мова дакументаэ па выбарам дэпутатаэ i iншых асоб, якiя выбiраюцца на дзяржаэныя пасады народам, таксама бюлеценi беларускiя цi рускiя . Гэта датычыцца i сферы абслугоэвання24.

Артыкулы 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20 прысвечаны судапраiзводству, вядзенню спраэ аб адмiнiстратыэных праванарушэннях, натарыяльнаму справаводству, пракурорскаму назiранню, юрыдычнай дапамозе, мiжнароднай дапамозе, Узброеным Сiлам i iншым ваенным фармаванням Рэспублiки Беларусь. У iх гаворыцца, штоэсе дакументы, прынятыя адпаведнымi эстановамi складаюцца на беларускай цi рускай мовах. Пры няведаннi адпаведных моэ асобамi, удзельнiчаючымi э разгляданнi дакументаэ цi пасяджэннях вышэй адзначаных устаноэ, iм дазваляецца перавод на язык, якiм яны валодаюць, цi карыстацца пераводчыкам, цi абмяркоэваецца сумесна пытанне аб мове на якой павiнна весцiся размова (гэта тычыцца артыкула 19)25.

У главе 3 «Мова адукацыi, навукi i культуры» гаворыцца аб усеагульным праве грамадзян Рэспублiкi Беларусь на выхаванне i атрыманне адукацыi на нацыянальнай мове. Што гэта права маюць i асобы iншых нацыянальнасцей, пражываючых на тэрыторыi рэспублiцы. Кiраэнiкi i iншыя супрацоэнiкi сiстэмы адукацыi павiнны валодаць беларускай i рускай мовамi26. У артыкулах 22, 23 гаворыцца аб тым, што выхаванне э дзiцячых дашкольных установах, агульнаадукацыйных школах вядзецца на беларускай i рускай мовах. Па жаданню грамадзян i па рашэнню мясцовых выканаэчых i распараджальных органаэ могуць стварацца адпаведныя эстановы, у якiх выхаванне вядзецца на мове нацыянальнай меншасцi цi гэтая мова вывучаецца. Таксама гаворыцца аб абавязковым вывучэннi беларускай, рускай i адной замежнай мовы.

Пытанне вывучэння беларускай мовы вучнямi, часова знаходзячымiся на тэрыторыi республiцы, вырашаецца рэспублiканскiм органам дзяржаэнага кiравання э галiне адукацыi.

Мова навучання i выхавання э прафесiйна-тэхнiчных вучылiшчах, сярэднiх спецыяльных i вышэйшых вучэбных установах беларуская цi (або) руская. Беларуская мова ва эсiх вучэбных установах Рэспублiкi Беларусь вывучаецца незалежна ад iх прыналежнасцi27.

У сферы навукi вынiкi навукова-даследчых работ афармляюцца на беларускай цi рускай мовах па выбару даследчыка28.

У сферы культуры галоэнымi з’яуляюцца беларуская i руская мовы.

Прычым гарантуецца захаванне i развiцце культуры i на мове iншых народаэ, прадстаэнiкi якiх пражываюць на тэрыторыi рэспублiцы29.

Глава 4 тычыцца мове iнфармацыi i сувязi. У ёй адзначаецца, што э Рэспублiцы Беларусь мовамi сродкаэ масавай iнфармацыi з’яуляюцца беларуская, руская, а таксама мовы iншых народаэ, прадстаэнiкi якiх пражываюць у рэспублiцы.

У сродках масавай iнфармацыi не дапускаецца iскажэнне агульнапрынятых норм мовы30.

Мова працы почты i телеграфа беларуская i руская, i адпавядаюць патрабаванням актаэ Сусветнага пачтовага саюзу i Мiжнароднаму саюзу электрасувязi31.

Мова аб’яу, плакатаэ, афiш, рэклам, маркiроэцы тавараэ беларуская цi руская. А мова маркiроэцы тавараэ, прызначаных на вываз за межы Рэспублiцы Беларусь выконваецца цi на беларускай, цi на рускай, цi на мове заказчыка. Мова таварных знакаэ падаецца на беларускай цi рускай мове32.

Глава 5 тычыцца мове назваэ. Мова дзяржаэных, мясцовых органаэ кiравання цi самакiравання, прадпрыемстваэ, устаноэ, арганiзацый, грамадзянскiх аб’яднанняэ падаецца на беларускай цi рускай мове. Афiцыйныя назвы могуць давацца э перакладзе на iншую мову33.

Мова тапанiмаэ, картаграфiчных выданняэ падаецца на беларускай цi рускай мовах, а тыя геаграфiчныя аб’екты, якiя знаходзяцца за межамi Рэспублiцы Беларусь даюцца на беларускай цi рускай мовах у адпаведнасцi з традыцыяй, а новыя – у транскрыпцыi з мовы арыгiналу. Картаграфiчныя выданнi, прызначаныя для эжывання э Рэспублiцы Беларусь падрыхтоэваюцца на беларускай, рускай мовах34.

Мова эласных iмен, прозвiшчы эжываюцца э адпаведнасцi з нацыянальнай iмяной традыцыяй, нормамi i правiламi беларускай (рускай) мовы. Уласныя iмены i прозвiшчы з iншых моэ пiшуцца i ужываюцца на беларускай (рускай) мове э адпаведнасцi з правiламi перадачы iнаязычных уласных iмен35.

Глава 6 прысвечана садзеянню нацыянальна-культурнаму развiццю этнiчных беларусаэ, пражываючых за межами Рэспублiкi Беларусь. У ёй гаворыцца, што Рэспублiка Беларусь на аснове дамоэ з iншымi дзяржавамi садзейнiчае нацыянальна-культурнаму развiццю этнiчных беларусаэ, пражываючых у гэтых дзяржавах. Што Рэспублiка Беларусь у адпаведнасцi з нормамi мiжнароднага права садзейнiчае задавальненню нацыянальна-культурных iнтарэсаэ асоб беларускага паходжання, якiя пражываюць за межамi сваёй краiны36.

Падпiсаны i зацверджаны «Закон аб мовах» прадсадацелем Прэзiдыума Вярхоэнага Савету Рэспублiкi Беларусь Н.Дыменцьевым i сакратаром Прэзiдыума Вярхоэнага Савету Рэспублiки Беларусь Л.Сыраегiнай.


2.2 Законы аб мовах у постсавецкіх краінах


3 распадам СССР і з'яўленнем суверэнных дзяржаў на месцы былых саюзных рэспублік перад кожнай з іх праблемы моўнай палітыкі паўсталі ва ўсёй сваёй складанасці, бо к гэтаму часу ў кожнай з іх руская мова як афіцыйная паспела выцесніць нацыянальныя мовы з важнейшых сацыяльных сфер моўных зносін, без якіх яны былі асуджаны на адміранне.

У кожнай з новых суверэнных дзяржаў сітуацыя аказалася зусім рознай, таму і падыходы да вырашэння моўнага пытання неідэнтычныя. Так, у Прыбалтыйскіх краінах, дзе нацыянальныя мовы захавалі моцныя пазіцыі ў бытавой сферы, арыентацыя на нацыянальнае аднамоўе ва ўсіх астатніх сферах фактычна не выклікае пярэчанняў з боку карэннага насельніцтва. У іх моўная палітыка зводзіцца да ўрэгулявання пытання з так званым рускамоўным насельніцтвам, што і выклікае пэўную сацыяльную напружанасць37.

Як i э Законе аб мовах Рэспублiкi Беларусь Расiйская Федэрацыя на тэрыторыi эсей дзяржавы садзейнiчае развiццю нацыянальных моэ. Закон тычыэся эсiх моэ народаэ Расiйскай Федэрацыi. Ен быэ прынят 25 кастрычнiка 1991 года пад нумаром 1807-1.

Закон гэтай дзяржавы накiраван на стварэнне эмоэ для захавання i раэнапраэнага i самабытнага развiцця моэ народаэ Расiйскай Федэрацыi.

У Расiйскай Федэрацыi немагчымы прапаганда варожасцi i адказу ад iншых моэ. Адпаведныя тэзiсы мы бачым i э артыкулах 2, 3, 5, 6 «У Законе аб мовах» у Рэспублiцы Беларусь.

Раэнапраэе моэ народаэ Рассiйскай Федэрацыi - захаванне i эсебаковае развiцце мовы, свабоду выбару i карыстання мовай38.

Расiйская Федэрацыя гарантуе кожнаму права на карыстанне роднай мовай, выхавання, адукацыi i творчасцi незалежна ад яго паходжання. Аналагiчныя артыкулы iснуюць i э беларускiм заканадаэстве (арт. 21, 22, 23, 26).

Па артыкулу 3 аб Прававым становiшчы моэ у расiйским заканадаэстве дзяржавы могуць прымаць законы i iншыя нарматыэныя акты об ахове праэ грамадзян на вольны выбар мовы камунiкацыi. Аналагiчныя артыкулы мы знаходзiм i э Беларусi (арт. 7, 10, 19).

У артыкуле 5 аб гарантыi праэ грамадзян Расiйскай Федэрацыi не залежна ад ведання мовы, дзе правы такiх грамадзян не абмежаваны. Як гаварылася вышэй аналагiчныя артыкулы такiя, як артыкул 13, якi тычыэся сферы абслугоэвання, артыкул 19, якi тычыэся юрыспрундэнцыi, артыкул 26, якi тычыэся сферы культуры i iнш. iснуюць i э «Законе аб мовах» Рэспублiкi Беларусь.

Артыкул 6 Закона Расiйскай Федэрацыi мае аналагiчную афарбоэку артыкула 34 «Закона…» Беларусi, якi тычыэся грамадзян, якiя пражываюць за межамi рэспублiкi. У тым i э другiм заканадаэстве гаворыцца аб садзеяннi вывучэнню i развiццю роднай мовы на тэрыторыi iншай дзяржавы вышэй названых асоб39.

Што тычыцца сродкаэ масавай iнфармацыi, то больш менш аднолькавы змест мы знаходзiм у артыкуле 7 расiйскага «Закону…» i э артыкуле 27 беларускага «Закону…».

У сферы адукацыi i выхавання агульнае есць у тым, што грамадзяне маюць права на атрыманне агульнай адукацыi на роднай мове, а таксама на выбар мовы вывучання э межах магчымасцей, прадста э леных сiстэмай адукацыi (артыкул 9 расiйскага i артыкул 21 беларускага «Закону…».

Што тычыцца мовы з’езда э i форумаэ, то выключэннi таксама iснуюць як у расiйскiм, так i беларускiм заканадаэстве. На гэтых пасяджэннях прадстаэнiкi iншых рэспублiк, якiя не ведаюць мовы на якой адбываецца гэтае пасяджэнне маюць права выступаць на роднай мове цi карыстацца перакладам (па артыкулу 11 беларускага i артыкулу 11 расiйскага «Закону…»). Адпаведныя палажэннi тычацца моэ сродкаэ масавай iнфармацыi (артыкулы 20 i 27 рускага i беларускага «Законау…» адпаведна).

Як мы бачым, «Закон аб мовах» ва эсiх дзяржавах мае аднолькавае э тым, што не абмяжоэваюцца правы нацыянальных меншасцяэ, даецца магчымасць развiцця i iншых моэ i культур на тэрыторыi вышейдадзеных дзяржаэ. Але ж асноэны акцэнт робiцца на тое, што дзяржаэная мова застаецца галоэнай ва эсiх сферах грамадства.

2.3 Дзейнасць і змяненні ў законе аб мовах РБ


Закон быэ дасканала прадуманы. Без поспеху на працягу 10 год, беларуская мова павiнна была эвайсцi ва эсе сферы грамадскага жыцця рэспублiкi. Так у артыкуле I, дзе гаворыцца аб мэтах заканадаэства па пытаннях мовы: “Заканадаэства Беларускай ССР аб мовах мае на мэце эрэгуляваць грамадскiя адносiны э галiне развiцця i эжывання беларускай, рускай i iншых моэ, якiмi карыстаецца насельнiцтва рэспублiкi э дзяржаэным, сацыяльна-эканамiчным i культурным жыццi, ахову канстытуцыйных правоэ грамадзян у гэтай сферы, выхаванне паважлiвых адносiн да нацыянальнай годнасцi чалавека, яго культуры i мовы, далейшае эмацаванне дружбы i супрацоэнiцтва народаэ ”40.

Закон павiнен быэ кансалiдаваць беларускую нацыю, зрабнць мову, што дала назву рэспублiцы, роэнай сярод моэ свету.

Вярхоэным Саветам была прадугледжана памяркоэнае, як ужо азначалася на працягу 10 год) увядзенне э дзеянне Закона аб мовах.

Трэба адзначыць што напачатку выкананне “Закона…” iшло э цэлым няблага: у многiх школах пачалi адкрывацца беларускамоэныя класы, у гарадах пачалi адкрывацца дашкольныя дзiцячыя эстановы з беларускай мовай навучання, у ВНУ (асаблiва педагагiчных) пачалi выкладаць многiя прадметы па-беларуску, многiя дзiцячыя сады сталi беларускамоэнымi. Адным з першых стала працаваць на беларускай мове Мiнiстэрства культуры рэспублiкi. З 1 чэрвеня 1992 г. на дзяржаэнай мове працавала Акадэмiя навук41.

Аднак рэалiзацыя яго, закранаэшага iнтарэсы мiлiёнаэ людзей, прыняла характар паспяховасцi, жоскага даэлення. Пры адсутнасцi дастатковай кадравай падрыхтоэкi, адпаведнай базы, без улiку памярканняэ людзей колькасць першых класаэ з беларускай мовай навучання павялiчылась з 20% у 1989 годзе да 75% у 1994 годзе. Кампання “беларусiзацыi” набыла палiтычны характар, выклiкала шэраг незадаволенняэ бацькоэ навучэнцаэ.

У гэтых абставiнах прэзiдэнт Рэспублiкi Беларусь перанёс пытанне аб мовах на рэферээндум, якн адбыэся у 1994 годзе. У ходзе яго пытанне: «Цi згодны Вы з наданнем рускай мове роэнага статусу з беларускай?» 83,3% удзельнiкаэ галасавання адказала «да» (а гэта 50% лiц ад усiх удзельнiкаэ галасавання). I толькi 12,7% - «супраць».42

Рэферэндум паказаэ, што такiя паняццi, як нацыянальная самасвядомасць, нацыянальнае адраджэнне выхоэваюцца з дзяцiнства, а не разавымi дэкларацыямi i прыказамi.

I тым не менш дзяржава падтрымала адраджэнне беларускай мовы i культуры, праводзячы наступныя мерапрыемствы:

працягвала падрыхтоэку кадраэ настаэнiкаэ беларускай мовы i лiтаратуры, беларускай гiсторыi i культуры па iншым дысцыплiнам, якiя пачалi выкладаць на беларускай мове;

пачалася актыэная распрацоэка i выпуск падручнiкаэ i вучэбных дапаможнiкаэ, слоэнiкаэ i iншай навучальнай лiтаратуры на беларускай мове па школьных дысцыплiнах i дысцыплiнах ВНУ;

з улiкам поглядаэ бацькоэ i навучэнцаэ падтрымлiваюць i павялiчваюць колькасць груп у дзiцячых садах, класаэ у школах, ствараюць групы э тэхнiкумах i вузах з беларускай мовай навучання;

па меры падрыхто экi кадраэ пашыраюць сферу прымянення беларускай мовы э працы дзяржаэных органаэ, асаблiва э сферы адукацыi i культуры;

зрабiлi правiлам, каб працоэнiкi названых органаэ ведалi i эжывалi э сваёй дзейнасцi i беларускую i рускую мовы;

для эзвышэння прэстыжу беларускай мовы, беларускай культуры сярод насельнiцтва рэспублiкi, асаблiва сярод школьнiкаэ i студэнцтва, шмат павiнны зрабiць беларускiя пiсьменнiкi, дзеячы культуры, вучоныя-фiлолагi, выкладчыкi ВНУ i школ, працоэнiкi радыё i тэлебачання.

Але нягледзячы на гэта чыноэнiкi розных рангаэ, у тым лiку i на эзроэнi адукацыi, усе гэта перанеслi на свой лад: беларускiя школы i беларускiя класы лiквiдуюцца, перавод справаводства на беларускую мову э большасцi эстаноэ запыняецца, дзiцячыя сады зноэ практычна сталi рускамоэнымi i раённыя газеты друкуюцца фактычна толькi на рускай мове.

Многiя артыкулы такiя як 11, 27, 28, 29, 31, 32, 4, 7, 12, 8, 10, 13, 14, 23 былi iгнараваны многiмi адказнымi работнiкамi дзяржаэных i недзяржаэных структур43.

Такiм чынам перспектывы развiцця беларускай мовы э рэспублiцы даволi змрочныя. У нашай рэспублiцы вельмi складаная моэная сiтуацыя, i яна вымагае вялiкiх мер i работы. У газеце «Правда» за 4 жнiуня 1988 года пiсалася: «Сама пастаноэка пытання – вывучаць цi не вывучаць родную мову – амаральная, а ва эмовах Украiны i Беларусi яна пярэчыць духу агульнага паходжання i непахiснай дружбы тых братнiх народаэ – рускага, украiнскага i беларускага, якiя развiвалiся з аднаго гiстарычнага кораня, i што э сiтуацыi, якая склалася, абарону мовы павiнна эзяць на сябе дзяржава»44.

Глава 3. Сучасная этнамоўная сітуацыя ў Беларусі


3.1 Месца і роля рускай мовы ў грамадскім жыцці Беларусі


Пасля сумнавядомага рэферэндуму 1995 года руская мова зноў, ужо каторым разам стала ў Беларусі дзяржаўнай. Нягледзячы на фармальную роўнасць з беларускай, яна адразу пачала імкліва выцясняць апошнюю з розных сфераў ужытку і асабліва са сферы адукацыі і сродкаў масавай інфармацыі.

Гэтая тэндэнцыя, насуперак моцнаму супраціву з боку беларускай інтэлігенцыі, працягваецца і дагэтуль, таму мы павінны добра ведаць гісторыю ўзнікнення і фармавання рускай мовы, яе ўплыў на менталітэт жыхароў Беларусі незалежна ад іх нацыянальнага, сацыяльнага ды канфесійнага статусу.

У XVII ст. руская мова фармуецца на глебе маскоўскай гаворкі, якая лічыцца ўзорнай і разам з тым ўжо тады мае шэраг запазычанняў са стара-беларускай мовы, асабліва ў будаўніцтве і рамёствах (да прыкладу, слова «кафель» са старабеларускага «кафля»). Жыхары этнічных беларускіх земляў упершыню непасрэдна сутыкаюцца з рускай мовай толькі ў сярэдзіне XVII ст. у часе вайны 1654-1667 гг., калі асноўная тэрыторыя нашай краі-ны была часова захопленая маскоўскім войскам. Менавіта тады адбылося першае масавае прымусовае перасяленне беларусаў у Маскоўскае княства, у тым ліку і ў Маскву, дзе якраз беларусы заснавалі Мяшчанскую слабаду і складалі тады блізу 30% насельніцтва гэтага горада45.

У той час як пасля 1696 г. на тэрыторыі Вялікага Княства адзінай дзяржаўнай становіцца польская мова і пачынаецца заняпад беларускага пісьменства, у Расійскай імперыі назіраецца цалкам адваротная тэндэнцыя. Дзякуючы намаганням Ламаносава і Карамзіна руская мова становіцца мовай навукі і дзяржаўнага апарату і такім чынам атрымоўвае моцны штуршок у сваім далейшым развіцці. А пасля гвалтоўнага падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 г. руская мова становіцца дзяржаўнай і на абшарах усёй этнічнай Беларусі, якая паводле падзелу адышла да Расійскай імперыі. Да 1830-1831 гг. на Беларусі ў сферы адукацыі і навукі рускай мове моцную канкурэнцыю яшчэ складала польская, але пасля задушэння паўстання 1830-1831 гг. пачалася татальная русіфікацыя беларусаў, і нават назва краіны «Беларусь» з 1840 г. падлягала забароне.

Цягам XIX і асабліва XX стст. этнічнае беларускае насельніцтва рознымі шляхамі рэгулярна перасялялася ў Расію, а Беларусь, у асноўным яе буйныя і сярэднія гарады, актыўна і мэтанакіравана засялялася рускімі.

Найбольшай колькасці рускае насельніцтва ў Беларусі дасягнула ў 1989 г, калі, паводле перапісу, тут жыло 1342 тысячы рускіх. Якраз з пры-чыны іх непасрэднага моўнага ўплыву рускую мову ў якасці роднай назвалі 3244 тысячы жыхароў Беларусі (для параўнання, у 1979г. — 2688 тысяч), з іх толькі 1311 тысяч былі рускія, астатнія 1933 тысячы — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцяў. I толькі зараз, пасля набыцця Беларуссю статусу незалежнай краіны, гэтыя лічбы змяніліся: грамадзян, што лічаць сябе рускімі па нацыянальнасці, значна паменела, а свядомых беларусаў стала болей46.


3.2 Узаемадзеянне беларускай і рускай моў у Беларусі: уплыў, скажэнні, трасянка


Беларуская мова як нацыянальная мова аднаго з усходнеславянскіх народаў належыць да ліку жывых нармалізаваных літаратурна-пісьмовых моў сучаснасці. На працягу многіх стагоддзяў існавання склаўся яе слоўнік, выпрацаваліся фанетыка-арфаэпічныя і граматычныя сістэмы, вызначыліся літаратурныя нормы функцыянавання ўсіх без выключэння звенняў яе моўнай структуры: слова- і формаўтварэння, вымаўлення, акцэнтуацыі, напісання слоў ці іх частак і інш. Акрэсліліся адначасова прынцыпы лексіка-семантычнай спалучальнасці і граматычнай арганізацыі словаформ, мадэлі і тыпы адпаведных сэнсава-сінтаксічных пабудоў – словазлучэнняў, сказаў, у тым ліку складаных сінтаксічных утварэнняў на ўзроўні фразавых і звышфразавых адзінстваў.47

Аднак, як і ўсякая іншая жывая мова, сваю камунікатыўную функцыю яна паспяхова можа выконваць толькі пры ўмове строгага і абавязковага захоўвання ў працэсе знасін усіх уласцівых ёй структураўтваральных і семантычных адметнасцей, законаў і правіл іх літаратурнага выражэння.48

Сучасная беларуская мова існуе ў 3-х разнавіднасцях: літаратурная мова, народна-дыялектная мова і змешаная мова на беларускай аснове. Усе людзі, якія карыстаюцца гэтымі разнавіднасцямі з'яўляюцца носьбітамі беларускай мовы.

У межах сучаснай літаратурнай мовы суіснуюць дзве традыцыі. Адна разнавіднасць беларускай літаратурнай мовы атрымала назву "тарашкевіца" (паводле імя аўтара "Беларускай граматыкі для школ" Б.Тарашкевіча), другая – "чарнушэвіца" (паводле імя народнага камісара асветы Дзм.Чарнушэвіча). Абодва тыпы беларускай літаратурнай мовы маюць паміж сабой вельмі шмат агульнага і адрозніваюцца нязначнай колькасцю рыс. Маючы вельмі неаднолькавае пашырэнне ў грамадстве, абодва варыянты беларускай літаратурнай мовы тым не менш маюць выразны грунт для ўжывання.

У савецкия гады БССР лічылася напэўна самай “рускай” з усіх саюзных рэспублік. Атрыманы ў 1991 годзе суверэнітэт нічога тут не змяніў. У 1995 годзе руская мова атрымала статус афіцыйнай, што прывяло да амаль што поўнага знікнення беларускай мовы з афіцыйнах дакументаў. Сёння нязначная частка нацыянальнай інтэлігенцыі у паусядзённым жыцці размаўляе на беларускай мове. Пры гэтым іх чамусці называюць нацыяналістамі.

Большасць жа насельніцтва, па сутнасці, не валодае ні адной, ні другой дзяржаўнай мовай і карыстаецца так званай ”трасянкай” – жаргоннай сумяссю рускай і беларускай моў, тэмай мноства анекдотаў.

Спецыялісты адзначаюць цікавую тэндэнцыю: на Беларусі ідзе працэс фарміравання беларускага варыянта рускай мовы, што нагадвае тое, як за доўгія гады прыгнёту склаліся розныя варыянты ангельскай, французкай, нямецкай і іспанскай моў.

Існуе два варыянты “трасянкі”: першы – сумесь беларускіх і рускіх словаў з захаваннем беларускай фанетыкі, ідыяматыкі і сінтаксісу. Гэты варыянт распаўсюджаны ў сельскай мясцовасці. Другі варыянт – руская мова з беларускім вымаўленнем і захаваннем пэўнай колькасці беларускай лексікі і фразеалагічных выразаў. На гэтым варыянце трасянкі размаўляе моладзь у вёсцы і людзі сярэдняга ўзросту ў гарадах (яркі прыклад – маўлене прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі). Так ці інакш, "трасянка" з’яўляецца дамінуючай лінгвістычнай формай на Беларусі (размаўляе на ёй да 70 працэнтаў насельніцтва).

Акрамя “клінічнага выпадку” – “трасянкі” – у беларускай мове мае месца пэўны адыход ад нормы пад уздзеяннем рускай мовы Так часцей за ўсё назіраюцца наступныя памылкі на пісьме:

замена літары ё на літару е, хаця для расейскай мовы гэта лічыцца нормай;

напісанне літары у тады, калі трэба пісаць ў;

напісанне літары и замест літары i.

У вусным маўленні недапушчальна наступнае

Цвёрдае вымаўленьне гукаў [з] і [с] перад мяккімі зычнымі. Напрыклад, вымаўленьне слова сьнег на расейскі манэр як [сн’эк] замест [с’н’эх]; слова спазьніцца як [спазн’iц:а] замест [спаз’н’iц:а].

Асобнае вымаўленне гукаў [дж], [дз] у дыграфах дж і дз. Напрыклад: вымаўленне [нарад/жэн’:э] замест [нараджэн’:э], [iд/з’i] замест [iдз’i]. Асобна спалучэнні літар дж і дз вымаўляюцца толькі на стыку прыстаўкі і кораня: адзнака = [ад/знака], надзвычайны = [над/звычаjны], аджыць = [ад/жыц’]. У гэтых выпадках спалучэньні дж і дз адпаведна абазначаюць два розныя гукі: [д][ж] і [д][з].

Мяккае вымаўленне зацвярдзелых гукаў [ч] і [р]. Гэтыя гукі ніколі не бываюць мяккімі, і адступленне ад гэтага правіла “рэжа слых”. Гэтую памылку часта робяць нават тыя, хто ўжо даўно жыве на Беларусі. Беларусы гэта выразна чуюць і адразу заўважаюць небеларускае паходжанне суразмоўцы.

Невыразнае, недакладнае, скомсанае вымаўленьне галосных.

Няправільнае ўжыванне роду і ліку назоўнікаў. У беларускай і расейскай мовах не заўсёды супадае род і лік назоўнікаў. Напрыклад, у беларускай мове дзiця — ніякага роду; боль, мазоль, медаль, надпiс, палын, пыл, роспiс, рукапiс, сабака, фальш, шынэль — мужчынскага роду. Словы грудзi, дзверы, крупы, а таксама ўсе назвы ягад: маліны, суніцы, чарніцы ды інш. — маюць толькі множны лік. Род і лік назоўнікаў неабходна правяраць і вучыць па слоўніку.

Можна меркаваць, што, быўшы ўвесь час параўноўванай з рускай, беларуская мова хутчэй атрымлівае характарыстыкі негатыўнага характару: яна "непрэстыжная" і, хутчэй, "недастаткова развітая" і "недасканалая".

Напрыклад, дзякуючы недастаткова прафесійнай дзейнасці выканальнікаў Закона аб мовах 1990 года і прапагандзе сіл, настаўленых да беларускай мовы агрэсіўна, у першай палове 90-ых гадоў сярод пэўнай, дэмакратычна арыентаванай, часткі грамадства мог скласціся вобраз беларускай мовы як мовы, якая гвалтам навязваецца дзяржавай і недастаткова адукаванымі людзьмі.

З другога боку, абмежаванне сацыяльных функцый роднай мовы вядзе да дэцыяналізацыі беларусаў. Сярод розных вымярэнняў чалавека і соцыўма асобнае месца займаюць тры прыметы: мова, нацыянальнасць і вера. Яны ўзаемазвязаны, іх называюць галоўнымі фанктарамі, што ствараюць своеасаблівасць культуры і ментальнасці народа – яго псіхічнага складу, светаўпрымання, паводзінаў.49 Шырока распаўсюджаны ў СМІ выраз – “гіне мова, гіне і нацыя” – даволі слушны. Як перасцярога гучаць словы вучонага Леаніда Лыча: А вось як страцім родную мову, нішто і ніхто не ўратуе нацыю ад немінуючай смерці”50. У рэспубліцы не функцыянуе беларуская мова ў сферы службова-справавых зносінаў. У сённяшніх варунках фармальна абвешчанага “двухмоўя” фактычна пануе рускае аднамоўе.51 Мала выдаецца літаратуры (мастацкай, навуковай, публіцыстычнай) на беларускай мове.

Калі нават у вельмі агульных рысах прааналізаваць антыбеларускую дзейнасць у нашай краіне на працягу другой паловы XX стагоддзя, так ці гэтак выкліканую ўсходняй палітыкай, то заўважаем, што найбольшая актыўнасць, найбольшая колькасць звязаных тэм і найбольш выразныя тэндэнцыі разбурэння відаць былі якраз у накірунку знішчэння беларускай мовы. Тут праходзіў магістральны ўдар па беларускай нацыі, які яшчэ раней пакінуў у гісторыі унікальныя сведчанні цемрашальства. (Напрыклад, афіцыйная забарона ў 1840 годзе рускім Сенатам ужывання назвы "Беларусь" — і, адпаведна, беларускай мовы — ці рэпрэсіўны сталінскі асіміляцыйны дэкрэт аб "рэформе" беларускай мовы і набліжэнні яе да расійскай.)Уражвае, аднак, нават не гэтак характар антыбеларускіх дзеянняў, колькі іхняя бязлітасная паслядоўнасць, цягласць, на працягу ўсёй гісторыі дачыненняў з чужой уладай, накіраваная да адной палітычнай мэты — поўнага знішчэння Беларускай культуры, Беларускай дзяржаўнасці, Беларускага народа і русіфікацыі яго рэштак. …Чым больш культурны народ, тым мацнейшае культуратворнае (і, адпаведна, палітычнае) значэнне мае для яго нацыянальная мова. Невыпадкова развіццё нацыянальнай мовы, яе існаванне, ужыванне, зберагаючыя абставіны рэгулююцца не толькі нацыянальным грамадствам, але і дзяржаўнымі законамі. Беларуская мова ў гэтым сэнсе — надзвычай яркі прыклад высокай культуратворнай напоўненасці яе інфармацыйнай ролі ў грамадстве. Калі б уявіць немагчымае, што беларуская мова якім-небудзь катастрафічным чынам раптам знікла і народ застаўся б без мовы, то ўся беларуская гісторыя і культура сталася б для яго адсечанай, мёртвай для новых пакаленняў беларусаў. Яны як бы павіслі б у паветры, безабаронныя перад русіфікацыяй і анексіяй, пазбаўленыя грунту нацыянальнага існавання. На гэтым бы беларуская гісторыя і скончылася, нацыя знікла б, як туман, як пыл над вадой.52


3.3 Моўная сітуацыя ў беларускіх СМІ


Праблема мовы знаходзіць адлюстраванне ў беларускіх СМІ. У складаны час інтэграцыі з Расіяй нацыянальна свядомых беларусаў хвалюе тое, што мы можам згубіць свае нацыянальныя здабыткі, родную мовы і ў выніку апынуцца ў лагасферы хаця і блізкай, але чужой культуры. У беларускім перыядычным друку гучаць як лозунгі, як папярэджанні загалоўкі артыкулаў: З моваю ўваскрэсне Беларуь!” (Народная Воля, 2000. 29 студзеня), “Жыве і будзе жыць” (Народная Воля, 2000. 1 лютага), “Пакаранне за знявагу беларускай мовы” (Звязда, 2000, 17 лютага), “Родная мова – справа святая” (Народная Воля, 2000. 18 красавіка), “Адродзім беларускую мову і вернем нашыя адвечныя сімвалы” (Народная Воля, 2000. 21 красавіка), “Мы самі ранім мову” (Сітаратура і Мастацтва, 2000. 9 чэрвеня).

І разам з тым, паводле даных аддзела рэгістрацыі і ліцэнзавання, напрыклад, на 1 мая 1999 года ў Беларусі зарэгістравана 1036 перыядычных выданняў. На рускай мове выходзіць 306 выданняў, на беларускай – 417, на рускай і беларускай – 259, на беларускай і рускай – 201. На працягу першай паловы 2000 года газета “Рэспубліка” у кожным нумары змяшчае ў сярэднім 1-2 беларускамоўныя артыкулы (пры аб’ёме газеты ад 8 да 16 старонак), “Народная газета” – 6-7 артыкулаў (аб’ём ад 4 да 8 старонак), “Народная воля” – 18-19 артыкулаў (аб’ём – 4 старонкі). Як сведчыць аналіз выданняў, некаторыя з іх адносяцца да дзвюхмоўных, а фактычна, калі зыходзіць з кольуасці беларускамоўных публікацый, яны аднамоўныя.

Праблема мовы часцей асвятляецца на старонках апазіцыйных СМІ.

Шырока распаўсюджанае ў нашай рэспубліцы блізкароднаснае беларуска-рускае двухмоўе – гэта тая відавочная і ў пэўнай меры ўжо даследаваная вучонымі-лінгвістамі рэальнасць, што ўскладае на журналістаў беларускіх газет дадатковы, надзвычай адказны, пачэсны абавязак. Уласцівы гэтай прафесіі від моўнай дзейнасці, яе пісьмовы характар даюць журналісту магчымасць уласным моўным прыкладам істотна ўплываць на выпрацоўку сярод масавага чытача так званага семітрычнага білінгвізму, калі кожны яго носьбіт зможа найбольш эфектыўна ўжываць пры неабходнасці беларускую або рускюю мовы. Аднак, працуючы ва ўмовах білінгвізму, журналіст сам звеае яго ўплыў, і, як паказваюць назіранні, яму часам нялёгка даецца беспамылковае карыстанне мовай – у нашым выпадку беларускай.53

Аналіз мовы беларускіх газет сведчыць, што не так уж рэдка нашымі журналістамі не ўлічваецца эквівалентнасць рускіх і беларускіх слоў, іх семантычная і функцыянальна-стылістычная адпаведнасць, не распазнаюцца міжмоўныя амонімы і паронімы і г.д.

Напрыклад, слова “унесла” не з’яўляецца беларускім эквівалентам рускага “унесла”, хаця дзе-нідзе можна пабачыць памылковае выкарыстанне гэтага беларускага слова. Унесла (р) – адабрала (б). Унесла ­(б) – внесла (р).

Але найчасцей у газетных беларускамоўных тэкстах сустракаюцца словы, якія з’яўляюцца калькай з рускамоўных. І гэта здараецца пры наяўнасці ў беларускай мове “роднага”, невытворнага варыянта. Асабліва палюбіла словы рускамоўнага паходжання газета “Звязда”.

“Моладзь раз’ехалася, калі вёску аб’явілі забруджанай радыёнуклідамі” (Звязда, 13 красавіка, 2001). “Сімвал пакланення і шанавання прыгожай палавіны чалавецтва” (там жа). “Аптовая цана слоікаў з сокам ці пюрэ складае не болей як 100-130 рублёў” (там жа).

Падкрэсленым у гэтых прыкладах словам адпавядаюць уласнабеларускія эквіваленты: абвясцілі, палова, кошт.

І зусім ненарматыўным і неапраўданым з’яўляецца ўжыванне рускамоўных слоў у наступных прыкладах. “Вузаўская навука – на абароне дзяржаўных інтарэсаў” (Эканаміст, 29 верасня, 2000). “Краіна прыйшла да іх у стане глубокага эканамічнага крызісу” (Народная Воля, 12 чэрвеня, 2001.).

Складаная сітуацыя з беларускай мовай назіраецца і на радыё. Так, у 2002 годзе група вядомых дзеячаў музыкі і тэатру Беларусі звярнулася да міністра інфармацыі Беларусі Міхаіла Падгайнага з просьбай дапамагчы выратаваць нацыянальны радыёэфір “ад поўнага разбурэння”. Як зазначаецца ў звароце, “эфір змяніўся да непазнавальнасці”: не стала “цікавых, добра прадуманых і грунтоўна зробленых музычных праграм “Зорны дождж”, “Тэрра Гармонiя”, “Адвечная магiя музыкi”, “У свеце аперэты”, “Тэатральны дывертысмент”, “Музычныя скрыжалi”, “Музычная пошта”, дзіцячых праграм “Хатнiчак”, “Сцежка ў даўнiну”, “Дыялог над разгорнутай кнiгай”, “Хто ў доме гаспадар”, “Сам сабе доктар”, “Урокi жыцця”, праграм літаратурнай рэдакцыі “Акно ў свет”, “Невычэрпная скарбнiца слова”, “Неўміручае i надзённае”. Іх месца, гаворыцца ў звароце, занялі такія “бязглуздыя і бессэнсоўныя шоу”, як “Адкрытая пляцоўка”, “Мiкстура”, “Радыё-рынг”, “Зебра”, “Кампактная музыка”, “Гарачы шакалад”, “Чалавек-экстрым”, якія ідуць у жывым эфіры, прычым па-руску, “прымітыўныя па форме і невыразныя па сэнсу”, дзе ў якасці музычнага фону выкарыстоўваюцца “танныя англа-рускія музычныя кампазіцыі”. З эфіру “амаль цалкам зніклі класічная музыка, мастацкае слова і беларуская песня, перасталі гучаць радыёспектаклі, фондавыя перадачы, тэматычныя канцэрты”. “Сітуацыю, пры якой нацыянальнае радыё скочваецца да ўзроўню маладзёжнай тусоўкі і перастае выконваць функцыі сацыяльнага інстытуту, – гаворыцца ў канцы звароту, – мы лічым зняважлівай для беларускага народу і небяспечнай для дзяржавы і яе культуры. Зняважлівым лічым і тое, што ў канцы эфірнага часу нацыянальнае радыё перастала трансліраваць беларускі гімн! Ён, відаць, таксама “не ўпісаўся” ў новую канцэпцыю вяшчання”. Зварот да міністра падпісалі некалькі дзесяткаў музычных і тэатральных дзеячаў. Сярод іх – старэйшына беларускай музыкі кампазітар Анатоль Багатыроў, народныя артысты рэспублікі Генадзь Аўсянікаў, Лілія Давідовіч, Віктар Мазур, Арнольд Памазан, заслужаныя артысты рэспублікі Зоя Белахвосцікава, Аляксандр Падабед, Георгій Маляўскі, Герман Казлоў, Дзіна Іванова, прафесар Беларускай акадэміі музыкі Тамара Якіменка, кампазітар Галіна Гарэлава.54

На тэлебачанні сітуацыя выглядае не лепшым чынам. Вось што кажа знакаміты беларускі паэт Генадзь Бураўкін, які ў 1979–1990 гадах кіраваў Дзяржкамітэтам па тэлебачанню і радыёвяшчанню БССР, з нагоды узнікнення новага тэлеканала ў Беларусі. “Я не могу не задаться вопросом: что же будет представлять собой БТ-2? Если это будет только количественное увеличение тех программ, которые мы наблюдаем на Первом, зачем тогда на это тратить немалые государственные деньги? Там же все равно, как было заявлено, 51 процент акций будет принадлежать государству! Зачем оплачивать еще одного Козиятко, который неумело пытается подражать на экране российским обозревателям? Очень

Если Вам нужна помощь с академической работой (курсовая, контрольная, диплом, реферат и т.д.), обратитесь к нашим специалистам. Более 90000 специалистов готовы Вам помочь.
Бесплатные корректировки и доработки. Бесплатная оценка стоимости работы.

Поможем написать работу на аналогичную тему

Получить выполненную работу или консультацию специалиста по вашему учебному проекту
Нужна помощь в написании работы?
Мы - биржа профессиональных авторов (преподавателей и доцентов вузов). Пишем статьи РИНЦ, ВАК, Scopus. Помогаем в публикации. Правки вносим бесплатно.

Похожие рефераты: