Основы латинского языка
Занятие 13.
Основные формы глагола. Основы глагола. Perfectum indicatīvi actīvi.
Упражнение 1.
a) Проспрягайие в Perfectum ind. Act. глаголы: venio, vēni, ventum, venīre (приходить), video, vīdi, visum, vidēre (видеть), vinco, vīci, victum, vincĕre (побеждать), voco 1 (звать).
b) Определите форму глаголов и переведите на русский язык: fuistis, potuistis; fēci, respondi; misērunt, expugnavērunt; scripsĭmus, necāvit, duxĭmus, mīsi, portavērunt.
Упражнение 2.
А. 1. Senātus decrēvit. Consŭles decrevērunt. 2. Avus scripsit herēdem nepōtem suum. 3. Senātus Catilīnam hostem popŭli appelāvit et contra eum exercĭtum misit. 4. Hostes pacem fecērunt et obsĭdes dedērunt. 5. Bella civīlia delevērunt multas divitias Romae. 6. Lucius Titius uxōrem Maeviam duxit; deĭnde Maevia Titio repudium misit atque Aulo Sejo nupsit. 7. Filius a patre hereditātem accēpit. 8. Judĭces merĭto reos pro delictis punivērunt.
B. 1. Senatōres Romāni Cicerōnem consŭlem, postquam civitātem Romānam servāvit. 2. Promisisti ad me venīre, sed non venisti. 3. Milĭtes Romāni multas urbes in Gallia expugnavērunt et ingentem eārum numĕrum delevērunt. 4. Juppĭter, in taurum conversus, Eurōpam rapuit et in Cretam transportāvit. 5. Hannĭbal, dux Carthaginiensium, ultĭmos suae vitae annos in regno Prusiae vixit. 6. Milĭtes Caesăris montem cepērunt et ibi prope hostes castra posuērunt. 7. Priămus rex Trojanōrum fuit. Hecŭba fuit uxor Priămi.8. Alexander Magnus postquam exercĭtum in Asiam transportāvit, Persas ad Granīcum flumen proelio atrōci vīcit totamque Asiam servitūte barbarōrum liberāvit.
Упражнение 3.
1. Враги захватили и разрушили город. 2. Сцену театра украшали цветами. 3. Ромул и Рем построили Рим. 4. Цицерон был известнейшим римским оратором.
Res mancīpi et nec mancīpi I
Omnes res aut mancīpi aut nec mancīpi sunt.
Mancīpi res sunt omnia praedia in Italĭco solo, tam rustĭca, qualis est fundus, quam urbāna, qualis est domus; item jura praediōrum rusticōrum, velut via, iter, actus, aquaeductus; item servi et quadrupĕdes, velut boves, muli, equi, asĭni.
Cetĕrae res nec mancīpi sunt.
(Ulp.)
Занятие 14.
Перфектные времена активного залога.
Упражнение 1.
a) Пpоспрягайте в Perfectum, Plusquamperfectum, Futūrum II ind. Act. глаголы: mitto, misi, missum, ĕre (посылать); continuo, āvi, ātum, āre (соединять); prodo, dĭdi, dĭtum, ĕre (предавать).
b) Определите форму глаголов и переведите на русский язык: fuistis, potuistis, misi, respondi, misērunt, expugnavērunt, putavĕrat, conscripsĕrat, scripsĭmus, potuerĭmus, collocavĕrint, interfuĕrint, tulērunt, tulĕrant, prodit, voluisti, voluĕras.
Упражнение 2.
А. 1. Ariovistus, rex Germanōrum, tertiam partem agri Sequanōrum occupavĕrat. 2. Proserpĭnam, filiam Jovis et Cerĕri, Pluto uxōrem duxĕrat. 3. Causa belli fuit, quod Romāni agrum Sabīnum ferro ignique vastavĕrant. 4. Themistocles restituit muros, quos Persae delevĕrant. 5. Philippus, Macedŏnum rex, Lacedaemoniis scripsit: «Si in Laconĭcam venĕro, finĭbus vos exturbābo». Lacedaemonii rescripsērunt: «Si». 6. Horatio Coclĭti, quod insigni fortitudĭne Romam servavĕrat, cives grati aeneam statuam collocavērunt. 7. Respondēbo tibi, sed non ante, quam tu ipse mihi respondĕris.8. Sententiam mutabĭtis, si omnia audiverĭtis.
Упражнение 3.
1. Наша страна была спасена храбрыми мужами. 2. Мой друг был обвинен несправедливо.
De Gallis
Galli, gens maxĭme bellicōsa, Alpes superavĕrant et magnam partem Italiae ferro ignīque vastābant. Postquam milĭtes Romānos fugavērunt, urbi Romae appropinquavērunt et agros vastāre coepērunt. Romāni uxōres et libĕros in Capitolium, arcem Romae, condidērunt, senes autem, de salūte patriae desperantes, forti anĭmo hostes advenientes in foro exspectābant. Galli, postquam in urbem intravērunt eamque cremavērunt, omnes senes trucidavērunt, Capitolium oppugnavērunt. Silenti nocte Galli Capitolium expugnāre constituērunt, sed clamor ansĕrum custōdes defatigātos e somno excitāvit. Manlius, dux eōrum, statim milĭtes ad arma vocāvit et hostes repŭlit. Jure igĭtur Romāni nomen Manlii celebravērunt, Capitolīnum eum appellantes.
Res mancīpi et nec mancīpi II
Magna autem differentia est rerum mancīpi et nec mancīpi. Nam res nec mancīpi ipsātraditiōne pleno jure alterīus fiunt, si modo corporāles sunt et ob id recipiunt traditiōnem.
Ităque si tibi vestem vel aurum vel argentum tradidĕro sive ex venditiōnis causāsive ex donatiōnis sive quāvis aliāex causā, statim tua fit ea res.
Mancīpi vero res sunt, quae per mancipatiōnem ad alium transferuntur.
(Gai.)
Занятие 15.
Participia.
Упражнение 1.
a) Образуйте причастия настоящего, прошедшего и будущего времени, переведите на русск. яз.:capio, cēpi, captum, ĕre; pugno, āvi, ātum, āre; doceo, docui, doctum, ēre.
b) Определите склонение причастий; образуйте от данных причастий Abl. Sing. и Pl.; Acc. Sing. и Pl.: dans, dantis; habens, habentis; lectūrus, a, um; conversus, a, um; veniens, venientis; tractus, a, um; quaesitūrus, a, um.
Упражнение 2.
А. 1. Gajus pater historiae juris Romāni appellātus est. 2. Terra est commūnis patria omnium laborantium. 3. Leges Romanōrum, ad rem publĭcam pertinentes, sevērae erant. 4. Judĭces, consilium capientes in privātas et publĭcas causas, justi esse debent. 5. Tacĭtus scribit: Bellum descriptūrus sum, quod Romāni cum Germānis gerēbant. 6. Eum homĭnem defensūrus sum, quod is delictum non fecit. 7. Fines nostros a hostium impĕtu defensūri sumus.
B. 1. Multa capientĭbus desunt multa. 2. Homo verum non dicens mendax appellātur. 3. Alexander Magnus statuas a Xerxe captas Atheniensĭbus misit. 4. Hostes appropinquant urbem oppugnatūri et agros vastatūri. 5. Juppĭter, in taurum conversus, Eurōpam rapuit et in Cretam transportāvit. 6. Helvetii patriam reliquērunt novas sedes quaesitūri. 7. Romāni et Graeci capĭta corōnis et florĭbus ornābant.
Упражнение 3.
1. Граждане, оскорбившие достоинство императора, сурово наказывались. 2. Друг хорошо вел дела, доверенные ему.
Занятие 16.
Перфектные времена страдательного залога.
Упражнение 1.
a) Проспрягайте во всех временах системы перфекта страдательного залога глаголы: construo, construxi, constructum, construĕre; moveo, mōvi, mōtum, movēre.
b) Определите формы глаголов, переведите на русский язык: monstrātus est, monstrātus erat, monstrātus erit; condidisti, condidĕras, condidĕris; dicunt, dicēbat, dicet; mutāmur, mutabārum, mutabĭmur.
Упражнение 2.
A. 1. Roma condĭda est a Romŭlo et Remo. 2. Lex a consŭle lata est. 3. Caesar a conjuratorĭbus in curia necātus est. 4. Leges Romānae a multis jurisprudentĭbus inventae sunt. 5. Libertas et vita civium exercĭtu defensae erant. 6. Cicĕro a senatorĭbus pater patriae appellātus est. 7. Voluntas testatōris, quae in testamento scripta est, legis vim habet et non mutātur.8. Ex servō libertus est.
B. 1. Troja a Graecis delēta est, sed memoria Trojae ab Homēro poētā servāta est. 2. Eloquentia data est multis, sapientia paucis. 3. In templo Apollĭnis Delphĭco inscriptum erat: «Nosce te ipsum». 4. Babylon altis muris cincta erat. 5. Alexander Magnus ab Aristotĕle, viro sapienti, erudītus est. 6. Romŭlus et Remus, ut fama est, in eisdem locis, ubi flumĭne Tibĕri exposĭti et a pastōre educāti erant, urbem condĕre statuērunt. 7. Socii Ulixis boves sacras Solis dei interfecērunt et ad cenam paravērunt; eā de causā in alto mari omnes naves Ulixis fractae et socii ejus necāti sunt. Ipse Ulises, tempestāte coactus, ad insŭlam Ogygiam pervēnit, ubi apud nympham Calypso septem annos vixit. Postquam Calypso, a deis admonĭta, eum in patriam remīsit, navis ejus a Neptūno deo fracta est. Ulixes, fame et frigŏre confectus, ad Phaeācum insŭlam actus est, qui eum bene accepērunt et paulo post in patriam misērunt.
Упражнение 3.
1. Сыновья были назначены наследниками. 2. Обвиняемый был оправдан судьей.
Занятие 17.
Отложительные, полуотложительные глаголы.
Упражнение 1.
a) Проспрягайте во всех временах индикатива глаголы: arbitror 1, loquor 3.
b) Образуйте причастия от глаголов: sequor 3, orior 4.
c) Напишите основные формы глаголов: aggrĕdior, congrĕdior, egrĕdior, ingrĕdior, progrĕdior, regrĕdior. Какие вы знаете в новых языках слова, образованные от этих глаголов?
Упражнение 2.
A. 1. Qui nascuntur, patris familiam sequuntur. 2. Hostes oppĭda nostra aggrediebantur. 3. Amīcus pollicĭtus est pecuniam brevi reddĕre. 4. Leges scriptae Romae quinto saecŭlo ante aeram nostram ortae sunt. 5. Plebs querĭtur injurias patriciōrum. 6. Omnes gaudēmus libertāte et justitia. 7. Popŭlus Romānus partim suo proprio, partim commūni omnium jure utĭtur.
B. 1. Poētae nascuntur, oratōres fiunt. 2. Malus miles est, qui imperatōrem gemens sequĭtur. 3. Thales, unus e sapientĭbus Graecōrum, omnia ex aqua orta esse docēbat. 4. Ut arbitrātur, ita loquĭtur. 5. Quidquid est natum, morĭtur. Quidquid morĭtur, natum erat. 6. Proelio trans Rhenum nuntiāto, Suebi, qui ad ripas Rheni venĕrant, domum reverti coepērunt. 7. Audentes fortūna juvat.
Упражнение 3.
1. Судьи преследуют несправедливость. 2. Александр Великий умер в Вавилоне.
Занятие 18.
Gerundium. Gerundivum.
Упражнение 1.
a) Образуйте герундив от глаголов: voco 1, loquor 3, traho 3, fallo 3, patior 3.
b) Напишите Gen. и Abl. Герундия от глаголов: amo 1, teneo 2, vinco 3, nascor 3, venio 4.
c) Переведите на русский язык: 1. Epistŭla scripta est. Epistŭla scribenda est. 2. Patriam defendĭmus. Patria nobis defendenda est.
Упражнение 2.
A. 1. Dicendo dicĕre, scribendo scribĕre discĭmus. 2. Libertas est potestas faciendi id, quod jure licet. 3. Magistrātus popŭli Romāni jus edicendi habent. 4. Lex jubet, quae facienda sunt, prohibetque contraria. 5. Nobis legĭbus parendum est. 6. Culpa demonstrāta punienda est. 7. Ars scribendi.8. Pax quaerenda est.9. Studium honeste vivendi.10. Quod erat demonstrandum.
B. 1. Homĭnis mens discendo alĭtur et cogitando. 2. Veste frigŏris depellendi causā reperta est. 3. Et libĕris et viris libri legendi sunt. 4. Gutta cavat lapĭdem non vi, sed saepe cadendo. 5. Vera sententia apud antīquos erat non ars dicendi, sed ars tacendi difficillĭma est. 6. Caesar belli gerendi facultātem propter anni tempus non habēbat. 7. Consilia prudentium virōrum audienda sunt.8. Ocŭlis magis habenda fides, quam aurĭbus est.9. Nihil sine ratiōne faciendum est.
Упражнение 3.
1. Этот дом удобен для жилья. 2. Дети должны читать книги. 3. Мы упражняем нашу память чтением.
Занятие 19.
Числительные: количественные, порядковые.
Упражнение 1.
a) Просклоняйте и переведите на русский язык сочетания: unus gradus, duae urbes, tria tempŏra, ducentae scholae.
b) К каким латинским числительным восходят слова: уния, дуэт, трио, квартет, квинтет, секстет, октет, дециметр, процент.
Упражнение 2.
А. 1. Unus testis – nullus testis. 2. Roma anno septigentesĭmo quinquagesĭmo tertio condĭta est. 3. Duo litĭgant, tertius gaudet. 4. Leges duodĕcim tabulārum anno ab urbe condĭta quadringentesĭmo edĭtae sunt. 5. Duas uxōres eōdem tempŏre habēre non licet. 6. Factum unīus altĕri nocēre non debet. 7. Quattuor sunt anni tempŏra: ver, aestas, autumnus, hiems.
B. Duas tantum res popŭlus Romānus optat: panem et circenses. 2. Condĭta est Carthāgo octoginta duōbus annis ante quam Roma. 3. Quinque sunt libri Cicerōnis de summo bono, sex de republĭca. 4. Sunt duodĕcim menses anni. 5. Antiquis Graecis et Romānis tres partes terrārum notae sunt: Asia, Afrĭca, Eurōpa. 6. Terra semel in anno, luna duodecies cursum suum circum solem confĭcit. 7. Duo cum faciunt idem, non est idem.
Упражнение 3.
1. В году 12 месяцев и 4 времени года: весна, лето, осень, зима. 2. Пес Цербер имел три головы. 3. Греки были у стен Трои 10 лет.
Занятие 20.
Infinitīvi. Accusatīvus cum infinitīvo.
Упражнение 1.
а) Образуйте шесть форм инфинитива от глаголов: accūso 1, moveo 2, absolvo 3, finio 4.
b) В предложении Video puĕrum legĕre поставьте инфинитив в прошедшем и будущем времени. В предложении Caesar credēbat se oppĭdum opugnatūrum esse замените действительную конструкцию страдательной.
Упражнение 2.
A. 1. Legem brevis esse oportet. 2. Lex jubet scelerātos punīri. 3. Ulpiānus dicit sententiam Juliāni veram esse. 4. Reus dicit se scelus non fecisse. 5. Spero me culpam tuam demonstratūrum esse. 6. Putāmus leges Romanōrum esse justas necessariasque. 7. Scimus Gaium juris prudentem clarum fuisse. 8. Publium Sempronium herēdem meum esse jubeo.
B. 1. Homĭnes antīqui credēbant varios deos et fata orbem terrārum regĕre. 2. Dux milĭtes castra munīre jussit. 3. Augustus carmĭna Vergilii contra testamentum ejus cremāri vetuit. 4. Scimus Cicerōnem oratōrem fuisse clarum. 5. Scriptōres vetĕres Romam a Romŭlo et Remo condĭtam esse tradunt. 6. Legāti Helvetiōrum Caesări dixērunt se obsĭdes datūros esse. 7. Darēus, rex Persārum, sperābat a se Graecos facĭle victum iri.
Упражнение 3.
1. Сократ сказал, что ничего не знает. 2. цезарь сообщает, что римляне одерживают победу над галлами. 3. Известно, что консулы избирарись ежегодно.
Занятие 21.
Nominatīvus cum infinitīvo.
Упражнение 1.
a) Преобразуйте оборот acc.c inf. в оборот nom.c.inf.: Tradunt Romŭlum urbem Romam condidisse. Tradunt urbem Romam a Romŭlo condĭtam esse.
b) Образуйте все причастия и инфинитивы от глаголов: ago, ēgi, actum. Ĕre; existĭmo 1; sentio, sensi, sensum, īre.
Упражнение 2.
A. 1. Sententia Pauli vera esse vidētur. 2. Qui tacet, consentīre vidētur. 3. Dicĭtur consul novam legem tulisse. 4. Cicĕro eloquentia omnes oratōres superavisse dicĭtur. 5. Reus juste punītus esse existimātur. 6. Lege duodĕcim tabulārum patrōnus vetabātur clienti fraudem facĕre. 7. Fortūna dicĭtur caeca esse.
B. 1. Consŭles jubentur scribĕre exercĭtum. 2. Foedus a Trojānis ruptum esse dicĭtur. 3. Post itinĕra longa Ulixes dicĭtur ad Pheācum insŭlam pervenisse. 4. Aesōpus servus fuisse tradĭtur. 5. Minerva ex capĭte Jovis nata esse dicebātur. 6. Suebi centum pagos habēre dicuntur. 7. Aristīdes vir justissĭmus fuisse putātur. 8. Consuetūdo et mos vim legis habēre videntur.
Упражнение 3.
1. Все знают, что Цицерон был известнейшим римским оратором. 2. Кажется, что календы являются первым днем месяца.
Занятие 22.
Ablatīvus absolūtus.
Упражнение 1.
a) Образуйте причастия настоящего и прошедшего времени от глаголов: muto 1; prohibeo, ui, ĭtum, ēre; constituo, ui, ūtum, ĕre.
b) В предложении Trojā delēta, Graeci domos revertērunt определите оборот и переведите его всеми возможными способами.
c) В предложении Cum Caesar in Galliam vēnit, ibi duae factiōnes erant замените придаточное предложение оборотом ablatīvus absolūtus.
Упражнение 2.
A. 1. Lex, nemĭne contradicente, probāta est. 2. Causā cognĭtā, praetor actiōnem dat aut denĕgat. 3. Qui, vetante praetōre, fecit, adversus edictum fecisse vidētur. 4. Crescente malitiā, crescĕre debet et poena. 5. Imminentĭbus pericŭlis, nobis defendendum est. 6. Actōre non probante, reus absolvĭtur. 7. Causāin judicio victā, advocātus gaudet.
B. 1. Artes innumerabĭles repertae sunt, docente natūrā. 2. Hostĭbus circumventis, Romāni proelium commitĕre constituērunt. 3. Me absente, consilium bonum captum est. 4. Fama est philosŏphum Pythagŏram, Tarquinio Superbo regnante, in Italiam venisse. 5. Bello Helvetiōrum confecto, totīus fere Galliae legāti ad Caesărem convenērunt. 6. Re frumentariā comparātā, Caesar castra movit. 7. Castris munītis, Caesar ad oppugnatiōnem se comparāre coepit.
Упражнение 3.
1. Окружив врагов, римляне решили начать сражение. 2. Когда приходит весна, расцветают цветы. 3. Говорят, что император Нерон был очень жесток.
Занятие23.
Conjunctīvus:образование, общее значение, употребление в независимых предложениях.
Упражнение 1.
а) Проспрягайте в ind. et conj. act.глаголы: delecto 1; maneo, mansi, mansum 2; protestor 3.
b) Определите формы глаголов: sis, es, audias, audīris, agĭmus, agāmus, habēbant, potērant, mutat, mutābat, mutet, mutābit.
Упражнение 2.
A. 1. Gaudeāmus igĭtur, juvĕnes dum sumus. 2. Amēmus patriam nostram et pareāmus legĭbus ejus. 3. Valeant cives mei, sint incolŭmes, sint beāti. 4. Ferat praetor legem novam. 5. Puniant cives imprōbi. 6. Quis putāret? 7. Quid faciam? 8. An reus culpam suam negāret? 9. Absint doli mali in anĭmis nostris. 10. Absolvātur culpā reus.
B. 1. Vocem ratiōnis semper audiāmus. 2. Imitēmur exempla bonōrum et sapientium virōrum. 3. Amētis patriam vestram et pareātis legĭbus ejus. 4. Qui dedit beneficium, taceat; narret, qui accēpit. 5. Dum spirāmus, sperēmus. 6. Audiantur consilia sapientium homĭnum. 7. Quod sentīmus loquāmur, quod loquĭmur sentiāmus. 8. Semper a vobis dicantur, quod verum est, at ne dicantur omnia omnĭbus.
Упражнение 3.
1. Давайте хорошо учиться. 2. Пусть процветает наша родина. 3. Я надеюсь, что ты скоро придешь.
Латинские изречения
Ab ovo. – С яйца; с самого начала; ab ovo usque ad mala – от яйца до яблок (у древних римлян обед начинался с яиц и кончался фруктами); с начала до конца.
Alea jacta est. (Caesar) – Жребий брошен.
Aliam aetātem alia decet. – Каждому возрасту подобает свое.
Alma mater – мать – кормилица (традиционное название ВУЗа).
Alter ego. – Второе «Я». (О близком друге).
Amantes – amentes. – Любящие – безумные.
Amicitia aequalĭtas. – Дружба – это равенство.
Amīcus Plato, sed magis amīca est verĭtas. – Платон – друг, но истина еще больший друг. Истина дороже всего (слова, приписываемые Аристотелю).
осторожно.
Amīcus verus rara avis est. – Настоящий друг – редкая птица.
Ars longa – vita brevis. – Искусство вечно – жизнь коротка.
Aquĭla non captat muscas. – Орел не ловит мух.
Audiātur et altĕra pars. – Следует выслушать и другую сторону.
Aurea mediocrĭtas – золотая середина.
Aut Caesar aut nihil. – Или Цезарь или ничего.
Ave, Caesar, moritūri te salūtant! Да здравствует Цезарь, идущие на смерть приветствуют тебя!
Bis vincit, qui se vincit. – Дважды побеждает, кто себя побеждает.
Bona fide. – По совести. Честно. Чистосердечно. Искренно.
Casus belli. – Повод к войне.
Causā cadĕre – проиграть дело.
Causam dicĕre – вести судебное дело.
Causam discĕre- изучать дело.
Causam vincĕre – выиграть дело.
Clavus clavo pellĭtur. – Клин клином вышибают.
Cogĭto ergo sum. – Я мыслю, следовательно, существую. (Декарт).
Cognosce te ipsum. – Познай самого себя.
Consuetūdo est altĕra natūra. – Привычка – вторая натура.
Contra factum non est argumentum – Против факта нет аргумента.
Cum tacent, clamant (Сiсĕro). – Когда молчат, кричат. Красноречивое молчание.
De gustĭbus non disputandum. – О вкусах не спорят.
De mortuis aut bene, aut nihil. – О мертвых или хорошо, или ничего.
Dictum – factum. – Сказано – сделано.
Divĭde et impĕra! – Разделяй и властвуй!
Dixi et anĭmam levāvi. – Сказал и облегчил тем душу.
Docendo discĭmus. – Уча (других), мы учимся (сами).
Do, ut des. – Даю, чтобы и ты мне дал.
Dum spiro, spero. – Пока дышу, надеюсь.
Dura lex, sed lex. – Суров закон, но закон.
Epistŏla non erubescit (Cicěro). – Письмо не краснеет. Бумага все стерпит.
Elephantum ex musca facis. – Ты делаешь из мухи слона.
Errāre humānum est (Senĕca). – Человеку свойственно ошибаться.
Est modus in rebus.-Есть мера в вещах. Всему есть предел.
Fēci, quod potui. – Я сделал, что мог.
Festīna lente. – Торопись медленно.
Fundamentum justitiae est fides. – Верность – основа справедливости.
Homo sapiens – человек разумный.
Homo sum: humāni nihil a me aliēnum est. – Я человек, и ничто человеческое мне не чуждо.
Honōres mutant mores, sed raro in meliōres. – Почести меняют нравыб но редко в лучшую сторону.
Ibi victoria, ubi concordia. – Там победа, где согласие.
Ignorantia non est argumentum. – Незнание не аргумент.
In herbis esse. – ще зеленым. Молодо – зелено.
Inter arma silent leges. – Среди оружия молчат законы.
Jus est ars boni et aequi. – Право есть искусство добра и справедливости.
Legem brevem esse oportet. – Закон должен быть кратким.
Lex posterior derŏgat priōri. – Позднейшим законом отменяется более ранний.
Littĕra scripta manet. – Написанная буква остается.
Lupus non mordet lupum. – Волк не кусает волка.
Manifestum non eget probatiōne. – Очевидное не нуждается в доказательстве.
Manus manum lavat. – Рука руку моет.
Mens sana in corpŏre sano. – В здоровом теле – здоровый дух.
Modus vivendi. – образ жизни (порядок взаимоотношений).
Multum, non multa. – Много, но немногое. (Глубокое содержание в кратких словах).
Natūra nihil facit frustra. – Природа ничего не рождает зря.
Nemo debet bis punīri pro uno delicto. – Никто не должен дважды наказываться за одно преступление.
Nemo judex in propriā causā. – Никто не судья в собственном деле.
Nolī dicĕre, quod nescis. – Не говори, если не знаешь.
Nolī nocēre! – Не навреди!
Non est fumus absque igne. – Нет дыма без огня.
Non progrĕdi est regrĕdi. – Не идти вперед, значит, идти назад.
Nota bene. – Обрати внимание.
Novus rex, nova lex. – Новый правитель – новый закон.
Odi et amo. – И ненавижу и люблю.
Omnia mea mecum porto. – Все свое ношу с собой.
Omnia mutāntur, nihil intĕrit. – Все меняется, ничего не исчезает.
Omnia praeclara – rara. – Все прекрасное – редко.
O, sancta simplicĭtas! – O, святая простота! восклицание, приписываемое Яну Гусу, увидевшему, что какая-то старуха подбрасывает дрова в костер, на котором его сжигали в 1415 г.).
O tempŏra, o mores! – О времена, о нравы!
Otium post negotium. – Отдых после труда.
Pacta sunt servanda. – Договоры нужно соблюдать.
Per aspěra ad astra. – Через тернии к звездам.
Persōna (non) grata – лицо (не) пользующееся доверием.
Post scriptum. – После написанного.
Prior tempŏre – potentior jure. – Первый во времени – сильнейший по праву.
Pro et contra. – За и против.
Qui quaerit, repĕrit. – Кто ищет, находит.
Qui tacet consentīre vidētur. – Кто молчит, тот, по-видимому, соглашается.
Quod licet Jovi, non licet bovi. – Что положено Юпитеру, не положено быку.
Sapienti sat. – Мудрому достаточно.
Scio me nihil scire. – Я знаю, что ничего не знаю.
Sententia absolutoria – оправдательный приговор.
Sero venientĭbus ossa. – Поздно приходящим – кости.
Sine cura – без заботы.
Sine ira et studio.