Аляксей Русецкі (1912-2000)

нядома, спрэчная. Але тое, што спрэчна ў навуцы, у паэзіі можа ствараць грунт для цікавых і агульназначных вобразаў. Калі дапусціць, што нсдзе існуе падобная нашай цывілізацыя, то трэба быць гатовымі да кантакту з яе прадстаўнікамі. Вучоныя нават выііайіплі для гэтага мову — лінкос. "Адзінымі законамі ў прасторы існусм мы і зормы сад нябёс; Зямля, ты загаворыш, ты загаворыш моваю лінкос". Пра што ж, аднак, маглі расказаць зямляне сабс падобным, калі б, уявім, такія раптам знайшліся ў неабмежаваных прасторах сусвету?

I вось тут якраз пачынаецца спрэчка нашых сучаснікаў — Паэта і Акадэміка. Акадэмік прапануе:

Дайце твор!

Прыродаапісанне, нашы веды, грамадскія фармацыі і ход гісторыі — усё жыццё планеты уціснецца ў матэматычны код.

Касмічнае і зямное, агульнае і адзінкавае, праўда веку і праўда чалавечага жыцця — вось абсягі іх спрэчкі.

Планетарнакасмічныя матывы, помніцца, любілі паэты 20х гадоў. Дзеля ўслаўлення масы, множнасці, "мегасвету" яны маглі занядбаць "мікрасвет" асобнага чалавека. Дзеля касмічных абстракцый яны гатовы былі ахвяраваць канкрэтным чалавекам. Акадэмік — у імя абагульненай навуковай ісціны — схільны, як і яны, ігнараваць адзінкавае і асаблівае.

Паэт напамінае яму:

З даўніх год вядомы назвы гучныя фармацый. Істотнасць маналогу надалі б жывыя словы чалавека працы — як ён жыве, ўладарыць на Зямлі.

Акадэмік пярэчыць:

А ісціну ж мы страцім,

бо на свет

глядзіць пасвойму і мяркуе кожны...

Палеміка ўзмацняецца. Паэт даводзіць, што "зямнога ў сэрцы кожнага замнога". Ён таксама імкнецца асэнсаваць быццё ў яго шырокіх сацыяльнагістарычных, прыродных каардынатах, але не толькі не страчвае цікавасці да асаблівага, а лічыць яго — "гармонію зары, і пах зямны, і бляск расы зялёнай, харал жыцця, гучанне галасоў, і радасць, сум" — надзвычай вартым увагі. "Маналог Зямлі" — не "падарожжа ў мінулае", аднак, думаючы пра сучаснае, чалавек у Русецкага не можа выкінуць з памяці "апалены край партызанскі лясны, у ляманце досвітак, чорнае войска"...

Дагэтуль галосіць праз яву і сны у пуню загнаная родная вёска.

Што значу я ў сусвеце, куды рухаецца жыццё і ў чым прызванне чалавека, калі ў яго такі кароткі ў параўнанні з гісторыяй — век? Падобныя пытанні здаўна прыцягвалі ўвагу паэта, узбуйнялі постаць яго лірычнага героя. Паэт не можа абмінуць вострых экалагічных праблем:

Тлумна, прагна сваё мы будуем жыццё, аж трасецца зялёная наша радзіма.

Словам, пра якія б высокія матэрыі ні гаварыў А. Русецкі, ён не быў бы паэтам сучаснасці, калі б не спускаўся з нябёсаў на зямлю, калі б не хваляваўся за лёс духоўных каштоўнасцей чалавека. Ён упарта даводзіць, што будучыня Зямлі, будучыня чала

вецтва, для якога яна толькі "калыска", — у руках чалавека. Яна залежыць ад яго разумнасці, духоўнасці, маралі.

Так спалучаюцца ісціны, вялікая і малая, апладняючы адна другую, што адбіваецца і на паэтыцы. А. Русецкаму патрэбна форма, якая дазволіла б на шырокім філасофскім грунце асэнсаваць і канкрэтную гісторыю, і чалавечае быццё, і сябе ў гэтай гісторыі, у гэтым быцці. Паэма становіцца, можна сказаць, улюбёным жанрам А. Русецкага.

Дзве паэмы — "Поле жыцця" і "Покліч" — увайшлі ў зборнік "Позірк" (1977). Гэты зборнік, як і наступны — "Крокі сэрца" (1980), — у цэлым нельга аднесці да найбольш значных дасягненняў аўтара — пісаліся вершы як бы па інерцыі, уласцівай усёй тагачаснай паэзіі, якая перажывала тады нешта накшталт стагнацыі. Праўда, асобныя творы спынялі ўвагу ўжо і тады. Цікавы, напрыклад, у філасофскім плане верш "Язычнік" (1979), у якім аўтар згадвае далёкага продка ("прашчура") з яго жаданнем "займець праўдзівейшага бога":

Каля Дняпра знайшоўшы пснь ад зломленай асіны шэрай, і першы дзень і пяты дзень ён працаваў разцом, сякерай.

У ценю дрэў ён шчыраваў, дзсд барадаты, у стружцы белай, і бога ўзнікла галава з абліччам цвёрдым, скамянелым.

Нажом гарачым ён правёў па мёртвых вуснах асцярожна, і бог паварушыў брывом, паціху заўсміхаўся злосна.

I майстра ўкленчыў перад ім, пасля прынёс карэц з вадою і хлеб на ручніку льняным, а бог сустрэў ухмылкай тою ж.

I апантаны чалавек, ужо ачмураны, тым часам нажом далонь сабе рассек, крывёю богу вусны мазаць...

Верш дастаткова неадназначны па свайму зместу (неадназначнасць — адна з адзнак паэзіі), і тлумачыць яго можна ў розных плоскасцях. Але як бы там ні было, у ім закранаецца праблема дваістасці чалавека: з аднаго боку, ён, як вядома, істота духоўная, з другога — сын неабдымнага свету прыроды. Прырода — адна з скразных тэм у Русецкага. У 60я гады, у вершы "Адкрыццё", пра які ўжо ішла размова вышэй, усхваляваны аўтар пісаў аб сваім "сваяцтве" з шматстайным светам прыроды, пра што нагадаў яму чырвоны колер чалавечай крыві і агнявыя барвы асенняй лістоты. Аднак, будучы сынам прыроды, чалавек адпаведна з'яўляецца і носьбітам усіх яе ўнутраных уласцівасцей і, калі гэтак можна сказаць, недахопаў. Гаворка ідзе перш за ўсё пра так званыя субстанцыянальныя сілы "сусветнага зла", якія стоены як у навакольным асяроддзі, так і ва ўнутранай, біялагічнай прыродзе чалавека. Што такое прырода? Прырода, сцвярджаюць філосафы, гэта жыццё прыроды. Яна сама па сабе не можа быць ні злой, ні добрай, але судакрананне з ёю, пачуццё яднання могуць выклікаць у чалавеку вельмі пэўныя эмоцыі — злыя альбо добрыя. Злыя — гэта "цёмныя" інстынкты, жорсткасць, звярынае суперніцтва, імкненне да ўлады, і паэту цяжка адмовіць у паслядоўнасці — ён мае рацыю: чалавек і сёння ў многім застаецца "язычнікам", які дзеля самасцвярджэння ўласнага "я" часта ставіць на першае месца ўладнасць, жорсткасць, агрэсіўнасць, падпарадкавальнасць з боку ііппых. Магчыма, пра гэта і хацеў сказаць аўтар "Язычніка".

Разам з вершамі ў зборніку, крыху асабняком, стаялі дзве паэмы — "Поле жыцця" і "Покліч". Аўтар выкарыстаў магчымасці гэтага шырокафарматнага жанру, каб і на гэты раз заглыбіцца ў маральнае быццё сучасніка, свет яго духоўнай дзейнасці — вось што асабліва цікавіць паэта.

Антон Маевіч — галоўны герой паэмы "Поле жыцця" — на спецыяльнасці ўрачветэрынар. Звычайны, радавы, як кажуць, чалавек. У нечым ён нават супрацьстаіць героям папярэдніх паэм. Аднак біяграфія яго таксама гістарычна вельмі насычана.

Антон Маевіч — жывая гісторыя беларускай калгаснай вёскі, яе сумленне. Ён добра памятае і пару калектывізацыі, цяжкія ваенныя і пасляваенныя гады. Пры заканчэнні ветэрынарнага інстытута яму прапанавалі застацца на кафедры. Аднак маладога спецыяліста пацягнула ў родны раён. Паэт і на гэты раз ужывае прыём рэтраспекцыі ("Збірайся з думкамі, едзем назад на тваім кані"), каб паказаць выразную лінію працоўнай біяграфіі свайго героя і этапы калгаснага будаўніцтва — паказаць, як яно ўсё было. "Поле жыцця" ўвабрала ў сябе мноства жыццёвых фактаў, змацаваных агульнай філасофскапубліцыстычнай думкай аб прызначэнні і сэнсе чалавечага жыцця.

У паэме адчуваюцца і купалаўскія матывы, аднак асэнсоўваюцца яны на сучаснай аснове.


Сыходзіш, вёска, сыходзіш

з усёю ў нябыт даўніной:

з калодзежам,

пеўнем на плоце,

з дымамі старых каміноў.

Русецкі не ідэалізуе старую вёску і яе жыццёвы ўклад.

Сыходзіш, вёска,

сыходзіш

паволі ў нябыт з даўніной

і новай ужо, за стагоддзі,

цяпер паўстаеш красой.

Здзіўляеш і вежай,

і мурам,

вітрынай шырокага шкла,

бурштынна твая кубатура

ад сонца

электрасвятла.


Своеасаблівасць жыцця, аднак, у тым, што яно, як кажуць, без праблем не бывае — нават у лепшыя яго перыяды. Вось з гэтага пункту погляду не ўсё "поле жыцця" ў паэме выглядае апрацаваным. Асоба сучаснага чалавека паказана ў ёй досыць аднабакова. Але і тут — у гэтым творы — герой таксама задае сабе пытанне: "Што змог і што спраўдзіў?" Бо ён адчувае сваю адказнасць — адказнасць гаспадара зямлі, чалавека дзяржаўнага мыслення. Пераважна на гэтым высокім пачуцці якраз і будуецца канцэпцыя чалавека ў творчасці А. Русецкага.

Даўно ён збіраў матэрыялы пра Вялікую Айчынную вайну, меў на ўвазе напісаць твор. У той час, у 70я гады, ваенная тэма была ў фаворы — рабіліся захады, "каб ніхто не быў забыты", як гучаў адзін з ідэалагічных лозунгаў. Другая паэма зборніка — "Покліч" — вяртае нас у часы Айчыннай вайны, калі быў заняты фашыстамі Мінск і сумленныя патрыёты аказвалі супраціў ворагу. Пра такіх патрыётаў — падпольшчыкаў Лілю і Аляксея якраз і ідзе гаворка ў паэме. Яны здабывалі разведзвесткі і перадавалі іх партызанам, але былі схоплены фашыстамі. Аўтар раскрыў яшчэ адну старонку вайны, яшчэ раз напомніў пра подзвіг гераічных патрыётаў. За гэта яму можна сказаць дзякуй, але, на жаль, значнага твора ў яго ўсё ж такі не атрымалася.

У ідэйнамастацкіх адносінах "Покліч" не змяшчае ў сабе нічога новага, паўтараючы па сутнасці ўжо вядомае. Паэме не стае шырокага ліраэпічнага дыхання і належнага зместу.

Перабудовачны працэс 80х гадоў закрануў творчае развіццё ўсіх пісьменнікаў, у тым ліку і А. Русецкага. Многія кінуліся ў публіцыстыку і дакументалістыку, пачалі пісаць успаміны, публікаваліся дзённікі, запіскі, нататкі. А. Русецкі працягваў працу ў традыцыйным для сябе рэчышчы. Пісаў вершы, паэмы. У 1987 г. убачыла свет яго "кніга паэзіі" пад назвай "Хвала жыццю", даволі шматстайная паводле свайго зместу. На ўвесь голас загаварыла ў ёй памяць сэрца — "Я — мужыцкі сын...", "Песні", "Урок біяграфіі" (усе — 1985), "З юнацкага дзённіка" (1986), рознымі прыкметамі выявіла сябе сучаснасць — "Плённая пасрэднасць" (1982), "Бярэмся ранкам за гантэлі..." (1983), "Пасланнс спакойным паэтам" (1982), "З'яднаем думкі й рукі"...(1984). Узаемаадносіны чалавека і прыроды, змаганне за мір на зямлі, так званыя "вечныя тэмы" — усё гэта паранейшаму нязменна хвалюе аўтара, актывізуе яго паэтычную думку і пошук. I зноў яго цікавіць "натурфіласофія", лёс навуковых адкрыццяў, прырода і чалавек. Тэмы высокія, рамантычныя, аднак А. Русецкі не адрываецца ад зямлі, нават калі імкнецца — у традыцыйным рэчышчы сваёй творчасці — спасцігнуць паэтычны змест навуковых ведаў і законаў. У вершы "Праметэй", які мае падзагаловак "паводле К. Ціміразева", таксама выкарыстаны ў пэўным сэнсе навуковы сюжэт. Аўтар адштурхоўваецца ад старажытпай лсгенды аб Праметэі, які ўкраў у багоў нябесны агонь. Да гэтага часу людзі і ўся прырода карыстаюцца яго агнём.

Жменя промняў густых, пяцярнёю змахнутая з неба, на зялёнай зямлі адкладзецца рупна ў запас кольцам дрэва, арэхам і збожжам янтарным для хлеба — адбываецца дзіўнае дзіва пры нае, вакол нас.

"Праметэй (1984)

Паэт пераасэнсоўвае міф, адкрываючы ў ім спрадвечны і вечна актуальны сэнс. Пры гэтым ён паранейшаму не ігнаруе музычныя і пластычныя магчымасці верша, але яшчэ больш паслядоўна выяўляе схільнасць да "лагізаванасці" пісьма, рацыяналістычнасці, і гэтая акалічнасць паранейшаму ўплывае на індывідуальны стыль.

Найболып значны твор кнігі "Хвала жыццю" — паэма "Айкумена" (1981), у якой робіцца спроба глабальнага асэнсавання падзей у сённяшнім свеце. Крытыкі адзначалі, што асэнсаванне тэмы "прырода і чалавек", "прырода і культура", "прырода і тэхніка", імкненне адшукаць паэзію ў навуковых лабараторыях, законах, фактах — даўнія рысы мастакоўскай індывідуальнасці

аўтара. У паэме "Айкумена" ён пайшоў далей. Ен ужо не захапляецца дасягненнямі "тэхнасферы", як гэта было ў аднайменным вершы (зборнік "Зямля гаворыць зорам" — 1971), — яе выдаткі насцярожваюць:

Нядаўна гімнам здаваўся мне шматтрубны дым індустрыі нашай, цяпер глядзім, каб снег не чарнеў, не чэзлі кветкі ў жалобе сажы.

Які ж лёс чакае чалавека ў абдымках створанай ім тэхнасферы? Паэт пакуль што не дае выразнага адказу на гэтае пытанне, але ў душу закрадваецца трывога. Чалавек і яго шматстайная актыўнасць становяцца галоўным прадметам яго роздуму. Само паняцце "айкумена" азначае, як тлумачыць аўтар, "сукупнасць заселеных людзьмі тэрыторый зямнога шара". Гэта — улоннс, калыска чалавечага існавання. Часы памяняліся, і сама "айкумена" апынулася пад пагрозай экалагічнай катастрофы. Аўтар звяртаецца да чалавечага розуму і сумлення, імкнецца паказаць трагізм свету, пагрозу супрацьстаяння дзвюх сацыяльных сістэм — капіталізму і сацыялізму.

Разам з тым ён усім зычыць міру і дабрыні. Заключныя радкі твора напісаны на шырокім і натуральным паэтычным дыхлнні:

Мір табе бясконцы, Айкумена, мір тваім сялібам, працы — мір!

Паэма "Айкумена" завершана яшчэ да перабудовы у 1981 г. З пазіцый сённяшняга дня ўжо нельга не бачыць, ппо іеттным недахопам яе з'яўляецца некаторая псіхалагічная абстрактнасць. Інакш кажучы, лірычная мадэль чалавека — жыхарл "лйкумены" і носьбіта сучаснага светаадчування выглядас ў ёіі длстаткова расплывістай і няпэўнай. У паэме па сутнасці лдсутпічае праблематыка, якая сваім ідэйнамастацкім зместлм плдказвала б людзям, як вучыцца жыць разам, як быць грамадзянамі свету. Адсюль праявы інфляцыі і жанру, і слова, лдчужэнне набытага майстэрства ад душы паэта, дэкларатыўнасць. Новая паэтычная кніга "На зломе лёсу" выйшла ў 1995 г. З ёю ў яго творчасць прыходзіць новае нымярэпне жыцця, маральна больш глыбокае і паслядоўнае. Уілядлючыся ў старонкі нашай гісторыі, паэт асуджае духоўнае рл (бурэшіе чалавечнага ў чалавеку, што мела месца ў мінулым (і пс толькі ў мінулым) падаўленне ў ім пачуцця нацыянальнай годнасці і адказнасці. Узнікае і пачуццё ўласнай віны:


Запозна выкрываецца мана,

няўжо ж у гэтым і мая віна,

што прыляцеў

з вядомага ўсім выраю

з душою і даверлівай і шчыраю?

"Выкрываецца мана"

Думаецца, што гэта не паказное пачуццё, хоць пытанне, зададзенае ў вершы, і застаецца без адказу.

Паэзія А. Русецкага 90х гадоў пазначана роздумам, яна спалучае ў сабе філасофскаінтэлектуальны і публіцыстычны пачаткі:

Зямля мая — знямелы палігон асіміляцыі,

меліярацыі

і радыяцыі, дурной чыноўнапашахонскай працы. нарэшце ўдарыла ў набатны звон, у звон нмбёс. Бі ў звон, бі ў :звон!м

"Бі ў звон!"

Гэтыя радкі (нягледзячы на тое, што тады многія, не адзін Русецкі, білі ў звон) сведчылі, што паэт захаваў грамадзянскі тэмперамент і чуйнасць, здольнасць на далейшае творчае развіццё.

Разглядаючы здабыткі аднаго з сваіх сяброўпаэтаў, А. Русецкі прыйшоў да наступнага, вельмі істотнага абагульнення: "Адну кнігу — кнігу лірычнай паэзіі — паэт піша на працягу ўсяго жыцця. Яна — дакумент яго лёсу і часу". Думка слушная, яе пацвердзіў і зборнік "На зломе лёсу", у якім адлюстраваўся шматгранны характар паэта з уласцівым для яго ўдумліва філасафічным стаўленнем да жыцця, глыбокай памяццю, шырокім поглядам на свет. I зусім не выпадкова спецыялісты сцвярджалі, што яго паэзія паранейшаму найбольш звязана з развіццём інтэлектуальна заглыбленага стылю, у якім узмацняецца аналітычны пачатак:


... шукае навука, дзе ўзяць,

як багацце множыць. Захоплены ёю,

спяваў ёй нядаўна асанну, алс мушу Мальтуза слухаць

спакойна, з пашанай.

"Запавет"


Гэтыя радкі таксама паказальныя для Русецкага 90х гадоў. Зноў і зноў звяртаецца ён да разнастайных фактаў мінулага, жыцця свайго пакалення, у другі і ў трэці раз пераглядаючы перажытае. Спроба падагульнення жыццёвага вопыту паэта, яго ўдзелу ў падзеях другой сусветнай вайны на Далёкім Усходзе, знайшла ўвасабленне ў паэме "Насустрач лёсу" (1989), у якой выразна акрэсліваецца маральнае аблічча чалавекапераможцы — удзельніка тых падзей. Фарміраванне яго асобы, ідэйных перакананняў падаецца тут часцей за ўсё ў рэтраспектыўным плане. Аўтар намагаецца паказаць тыя сацыяльнагістарычныя каштоўнасці, на якія абапіраецца яго духоўны свет.

У паэме "Насустрач лёсу" таксама праявіліся асаблівасці таленту паэта і не толькі інтэлектуалізм, але і лірызм і лубліцыстычнасць, інтымнасць асабовых інтанацый і філасофская шырыня гуманістычных даляглядаў. Твор цікавы сваім пазнавальным планам, знітаванасцю чалавечых лёсаў з маштабнымі падзеямі XX ст.

Такім чынам, створанае А. Русецкім — несумненна каштоўная і эстэтычна значная старонка беларускай паэзіі, якая ў наш час узнялася да шырокіх агульнаеўрапейскіх даляглядаў, закрануўшы свет чалавечай асобы і істотныя аспекты агульначалавечай сацыяльнафіласофскай, інтэлектуальнай праблематыкі. Яго філасафічнасць заўсёды несла і нясе ў сабе актыўны стваральны пачатак. Ён часта звяртаецца да так званых "вечных тэм", але кожны раз імкнецца павярнуць іх пановаму. Колькі напісана пра месяц, а ў Русецкага ён — сучасны!

Ну што за мссяц, што за ясны лунае песняю ў стагоддзях, блішчыць, нібыта недасяжны, а людзі ў буцах па ім ходзяць.

I ўсмешкай мілага аблічча зямное свеціцца каханне — ягоны востраў таямніча плыве ў бяздонным акіяне.

Гэта зайздросная рыса — весці бясконцы дыялог са светам, удзельнічаць у стварэнні новай мастацкай свядомасці, новых традыцый у адносінах людзей да прыроды і да саміх сябе. У гэтым і місія паэзіі, якая нашмат пашырае нашы жьтццёвыя дыяпазоны бачання і мыслення.

Спіс выкарыстаных крыніц

паэт русецкі літаратура лірызм

1. Уводзіны ў літаратуразнаўства. Хрэстаматыя / Пад рэд. М.А. Лазарука.– 2е выд., дапр. і дап.– Мн., 1991.

2. Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя Мн.: Бел. навука, 2002. 928 с.

3. Хрестоматия по теории литературы / Составитель Л.Н. Осьмакова.– М., 1982.

4. Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.– М., 2000.

Размещено на

Если Вам нужна помощь с академической работой (курсовая, контрольная, диплом, реферат и т.д.), обратитесь к нашим специалистам. Более 90000 специалистов готовы Вам помочь.
Бесплатные корректировки и доработки. Бесплатная оценка стоимости работы.

Поможем написать работу на аналогичную тему

Получить выполненную работу или консультацию специалиста по вашему учебному проекту
Нужна помощь в написании работы?
Мы - биржа профессиональных авторов (преподавателей и доцентов вузов). Пишем статьи РИНЦ, ВАК, Scopus. Помогаем в публикации. Правки вносим бесплатно.

Похожие рефераты: