Канцэпт "шчасце" у мове сучаснай беларускай паэзіі
7. Аўтарскія, індывідуальныя якасці-прыметы канцэпту шчасця перадаюцца праз словазлучэнні:
Шчасце трапяткое (Дар.; 29);
Чыстае шчасце (Карж.; 75);
Глыбінны лёс (Ян.; 169);
Павуціннае шчасце (Рубл.; 100);
Крохкае шчасце (Ян.; 70);
Дрогкая радасць (Ян.; 92);
Пранізлівае шчасце (Сільн.; 35).
Трэба заўважыць, што названыя аўтарскія прыметы вылучаюцца сваім падабенствам: маюць агульнае значэнне ‘які лёгка крышыцца, ломкі, лёгкі, дрыгатлівы’. Аднак аўтарскія прыметы канцэпту шчасце выкарыстоўваюцца ў паэтычных творах параўнальна нячаста. Колькасць такіх адзінак складае 5% ад агульнай колькасці.
8. Акустычныя характарыстыкі праяўляюцца праз словазлучэнні з прыметнікамі, што маюць значэнне ‘нягучны, ціхі’: ціха-шчаслівы (Ян.; 256), ціхае шчасце (Гудк.; 68).
Такім чынам, можна адзначыць здольнасць лексемы шчасце спалучацца з прыметнікамі ўсіх разрадаў (якаснымі, адноснымі і прыналежнымі). У колькасных адносінах на якасныя прыметнікі, што спалучаюцца з лексемай “шчасце”, прыпадае 87% ад агульнай іх колькасці. Гэты факт сведчыць пра жаданне аўтараў апісаць, ахапіць шчасце цалкам, назваць яго паўнацэнныя якасці і асаблівасці. Калі гаварыць пра выразны падзел характарыстык шчасця на станоўчыя і адмоўныя, то яны выражаюць спектр эмоцый пры апісанні гэтага паняцця.
2.3 Спалучальнасць лексем, што ўваходзяць у састаў канцэпту шчасце, з назоўнікамі
Назоўнікі, якія спалучаюцца з лексемамі лёс, доля, шчасце, радасць, можна падзяліць на наступныя лексіка-семантычныя групы:
1. Словазлучэнні з назоўнікамі, якія паказваюць на прыналежнасць да каго-небудзь, чаго-небудзь:
Даўгавы лёс (Б.-Загн.; 198);
Шчасце неразумных (Дан.; 28);
Шчасце маці змізарнелай (Лось; 164);
Жаночы лёс паэткі (Сільн.; 72);
Песні лёс (Ян.; 108).
2. Назоўнікі з прасторавай семай частотныя ў словазлучэннях:
Шлях маёй долі (Б.-Загн.; 203);
Шчасны куток паэткі (Лось; 156);
На шляху да шчасця (Дудз.; 133);
Шчасны віраж лёсу (Ян.; 234).
Згаданыя вышэй назоўнікі паказваюць на “месцазнаходжанне” шчасця ў адносінах да чалавека. Нягледзячы на адлегласць, чалавек імкнецца трапіць туды, дзе знаходзіцца шчасце.
3. У лексічным акружэнні даследаваных лексем выяўляюцца назоўнікі са значэннем псіхаэмацыянальнага стану:
Слязіна шчасця (Б.-Загн.; 196);
Рады чуласці песні (Лось.; 65);
Песня пра шчасце (Ян.; 140);
Шчаслівая мука героя (Ян.; 256);
Шчасце з дробнаю слязой (Ян.; 140);
Шчаслівае забыццё лёсу (Карж.; 130);
Прадчуванне шчасця (Лось; 45);
Шчаслівая стома маладосці (Паўл.; 66);
Шчаслівае бяссонне ліпеня (Гудк.; 75);
Лёсу насмешка (Ян.; 200).
4. Ступень праяўлення прыметы, што выражаецца лексемамі шчасце, лёс, доля, праяўляецца ў словазлучэннях:
Шчаслівая да плачу (Карж; 25);
Да глупства шчаслівы (Карж.; 45);
Незавершанасць нашага шчасця (Карж.; 123);
Лёсу пятачок (Ян.; 256);
Шчасце без меры (Дар.; 18);
Кропля шчасця (Ян.; 70);
Нам бы шчасця кропельку (Рубл.; 96).
5. Назоўнікі з часавай семай зафіксаваныя ў наступных словазлучэннях:
Радасць хвілін (Ян.; 203);
Дзён шчаслівых мноства (Бар.; 154);
Шчасця месяц (Ян.; 54);
Шчаслівае лета надзей (Ян.; 200);
Гадзіну любові і шчасця (Карж.; 75);
Шчасця міг (Гудк.; 159);
Момант шчаслівы адкрыцця (Карж.; 45);
Дзень майго шчасця (Ян.; 265).
6. Акустычныя характарыстыкі праяўляюцца ў словазлучэннях:
Шчаслівы шэпт закаханых (Лось; 17);
Словы шчасця (Лось; 107);
Голас сэрца шчаслівы (Роўда; 5);
Голас ад шчасця горкі (Ян.; 256);
Нотку шчаслівага зыку (Карж.; 70);
Шэпты шчаслівых каханкаў (Сап.; 776).
7. У лексічным акружэнні даследаваных адзінак частотныя назоўнікі, якія перадаюць паняцці пачуццяў і перажыванняў:
Шчасце ў каханні (Гудк.; 86);
Няшчаснае каханне маладосці (Сом.; 77);
Лёс – суцэльнае чаканне (Ян.; 216);
Шчасця кахання нашага (Рубл.; 20);
Доля – нібы гронка любові (Ян.; 257).
8. Назоўнікі, што перадаюць смакавыя асацыяцыі, прадстаўлены ў словазлучэннях: радасць і гаркота адзіноты (Ян.; 56), шчасліва-горкае сэрца маці (Ян.; 46).
9. Назоўнікі, якія абазначаюць часткі цела чалавека, праілюструем праз наступныя словазлучэнні:
На тонкіх нагах непрыгожае шчасце (Багд.; 36);
Твар шчаслівы маці (Бар.; 137);
Сэрца шчасцем надзяляй (Лась; 106);
Даверлівы твар лёсу (Карж.; 118).
10 Лексемы лёс, доля, шчасце, радасць здольныя спалучацца з назоўнікамі, што абазначаюць стан прыроды, навакольнага асяроддзя:
У змроку доля (Карж.; 36);
Шчасце – ачмурэння едкі дым (Дудз.; 80);
Свет ад шчасця (Дан.; 28);
Сонечны зайчык шчасця (Паўл.; 79);
Шчасце – не заўсёды дым (Дар.; 15).
У межах гэтай групы мэтазгодна вылучыць словазлучэнні з назоўнікамі, якія абазначаюць прадстаўнікоў расліннага свету:
Радасць – як даспелы яблык (Ян.; 89);
На гольцы шчасця (Ян.; 64);
Радасць у дароных рамонках (Дудз.; 92);
Быліна шчасця (Ян.; 276);
На шчасце колас дай (Ян.; 74);
Згаданыя вышэй прыклады дазваляюць гаварыць пра пэўную сімволіку шчасця, такія яго ўяўныя адметнасці, якія замацаваліся за гэтым паняццем і існуюць у свядомасці многіх людзей.
Такім чынам, назоўнікі, якія спалучаюцца з лексемай шчасце, паўтараюць і пацвярджаюць факты, што мелі месца пры даследаванні словазлучэнняў з прыметнікамі. Так, выяўляецца тэндэнцыя да ўжывання слоў (як прыметнікаў, так і назоўнікаў), якія паказваюць на гранічна высокую ступень праяўлення шчасця. Лексема шчасце спалучаецца не толькі з прыметнікамі, якія маюць прасторавае і часавае значэнне, псіхаэмацыянальнага стану, але і з аналагічнымі назоўнікамі.
Асаблівасцямі гэтай групы можна назваць словазлучэнні канцэпту шчасце з адзінкамі, якія называюць часткі цела чалавека і стан прыроды.
2.4 Словазлучэнні, утвораныя па мадэлі шчасце (доля, лёс, радасць) + займеннік
Лексічнае акружэнне канцэпту шчасця прадстаўлена вялікай колькасцю займеннікаў. Трэба адзначыць, што з разгледжанымі лексемамі суадносяцца займеннікі ўсіх разрадаў:
1. Самую прадуктыўную ў колькасных адносінах групу (54% ад агульнай колькасці словазлучэнняў з займеннікамі) складаюць словазлучэнні з прыналежнымі займеннікамі: шчасны мой лёс (Б.-Загн.; 202), нашыя лёсы (Карж.; 39), набытак шчасця мой (Ян.; 207), маё няшчасце, у сваім шчасці (Рубл.; 99), ваш балесны лёс (Ян.; 111), наша шчасце (Дудз.; 16), шчасця твайго не парушу (Ян.; 198), нашага шчасця не зычыць (Дудз.; 16), шчасце маё ашуканае (Бар.; 69), маё павуціннае шчасце (Рубл.; 99), незавершанасць нашага шчасця (Карж.; 123), дзе наша доля (Б.-Загн.; 203), наша агульная доля (Карж.; 87), доля мая (Лось; 66), лёс яго (Лось; 26), не помню дзён сваіх шчаслівых (Ьар.; 166), душа мая няшчасная (Гудк.; 7), мая шчаслівая доля (Дудз.; 101), мой дзень шчаслівы (Ян.; 265), свой лёс (Ян.; 70), твой і мой лёс (Ян.; 126), мая радасць (Ян.; 205).
2. Лексемы шчасце, доля, радасць, лёс частотна ўтвараюць словазлучэнні з асабовымі займеннікамі: вам радасна (Лось; 115), дай шчасця мне (Ян.; 189), нам бы шчасця крыху (Ян.; 97), шчасце ў мяне (Ян.; 74), ім лёс прыбярог (Ян.; 16), ты многа шчасця мела (Бар.; 85), не мець нам з табою шчасця (Кан.; 52), мы ў шчасця ў гасцях (Мац.; 239), лёс мне падарыў (Ян.; 32), я маю трохі шчасця (Ян.; 89), я не кінуся шчасця шукаць (Ян.; 186), зрабіць цябе шчаслівай (Багд.; 5), мне праніклівасць доля дала (Карж.; 36), я шчаслівыя маю правы (Ян.; 174).
3. Словазлучэнні з указальнымі займеннікамі адлюстраваны ў наступных прыкладах: той шчаслівец (Тваран.; 136), гэта шчасце (Гудк.; 78), той шчаслівы астравок (Кан.; 119), гэткай малілася долі (Ян.; 189), гэта доля мая (Ян.; 187), вось гэтую зіму (Лось; 139), вось думнік-лёс (Ян.; 228).
4. Разгледжаныя лексемы спалучаюцца з азначальнымі займеннікамі: кожны ціха радуецца (Карж.; 140), усе, што долі просяць (Бар.; 106), шчасная за ўсіх (Лось; 74), кожны сам сабе няшчасце напрарочыць (Дар.; 10).
5. Зафіксаваныя адзінкавыя выпадкі словазлучэнняў, што ўваходзяць у канцэптуальнае поле шчасце, са зваротным займеннікам: сябе дзеля шчасця не зберагу (Гудк.; 110), я на сябе, шчаслівую, гляджу (Бар.; 590), уяўляла шчаслівай сябе (Гудк.; 35), сябе я адчула шчаслівай (Гудк.; 116).
6. Выяўлены частотныя выпадкі словазлучэнняў з адноснымі займеннікамі: хто мне шчасця хацеў (Ян.; 75), чый лёс захапляючы і горкі (Карж.; 149), якое тут шчасце (Карж.; 16).
7. Словазлучэнні з пытальнымі займеннікамі ілюструюцца адзінкавымі прыкладамі: каму пакоры доля не дала?(Карж.; 23), дзе наша доля? (Б.-Загн.; 203), якому шчасліваму лету…? (Ян.; 200).
8. Зафіксаваны толькі адзіны выпадак словазлучэння з няпэўным займеннікам: нехта шчасце адабраў (Багд.; 16).
9. Словазлучэнні з адмоўнымі займеннікамі: нашага шчасця не зычыць нікому (Карж.; 140), ніхто не навяшчуе шчасных дзён (Ян.; 217).
У выніку аналізу прыведзеных прыкладаў можна адзначыць, што словазлучэнні канцэпту шчасце з асабовымі і прыналежнымі займеннікамі складаюць абсалютную большасць (72 %). Гэты факт можа пацвярджаць думку пра тое, што шчасце з’яўляецца асабістым, чалавек перажывае (альбо не перажывае) яго сам, успамінае пра свае ўласныя адчуванні, што выяўляецца праз пераважнае ўжыванне асабовых і прыналежных займеннікаў.
ВЫВАДЫ
Падагульняючы вынікі раздзела, трэба звярнуць увагу на тое, што лексемы лёс, доля, шчасце, радасць частотна спалучаюцца з дзеясловамі цяперашняга, будучага і прошлага часу. Часцей за ўсё прадстаўлены словазлучэнні з дзеясловамі прошлага і будучага часу, што сведчыць пра магчымасць усведамлення чалавекам свайго мінулага эмацыянальнага стану або пра жаданне перажываць гэты стан у будучым. Толькі ј словазлучэнняў з дзеясловамі часу прадстаўлена формамі цяперашняга часу, што гаворыць пра немагчымасць чалавека спасцігаць, асэнсоўваць сваё шчасце непасрэдна ў момант яго наяўнасці.
Лексемы лёс, доля, шчасце могуць выступаць як аб’ект (81% ад агульнай колькасці) або як суб’ект дзеяння (19%). Такі факт пацвярджае думку пра тое, што лёс можа ўплываць на чалавека, але і чалавек сам можа мадэляваць сваё жыццё.
Вялікая колькасць дзеясловаў волевыяўлення ў семантычным акружэнні канцэпту шчасце можа сведчыць пра значнасць для чалавека гэтага паняцця, пастаяннае імкненне да шчасця.
Лексема шчасце спалучаецца з прыметнікамі ўсіх разрадаў (якаснымі, адноснымі і прыналежнымі). У колькасных адносінах на якасныя прыметнікі, што спалучаюцца з лексемай “шчасце”, прыпадае 87% адзінак нашай картатэкі. Гэты факт сведчыць пра жаданне аўтараў апісаць, ахапіць шчасце цалкам, назваць яго якасці і асаблівасці. У адносінах да лексемы шчасце пераважна выкарыстоўваецца характарыстыка гранічна высокай ступені яго праяўлення. Мажліва, гэта выяўляе жаданне аўтараў узмацніць значэнне ключавога слова.
Лексічнае акружэнне канцэпту шчасця прадстаўлена вялікай колькасцю займеннікаў. Трэба адзначыць, што з разгледжанымі лексемамі суадносяцца займеннікі ўсіх разрадаў. Аднак словазлучэнні лексемы шчасце з асабовымі і прыналежнымі займеннікамі складаюць абсалютную большасць (72 %).
III. Вобразна-выяўленчы патэнцыял канцэпту шчасце ў мове паэзіі
3.1 Вербальныя рэалізацыі канцэпту шчасце
Пад вербальнай рэалізацыяй канцэпту шчасця разумеем сукупнасць лексем, што ўваходзяць у канцэптуальное поле шчасце.
Вербальныя рэалізацыі канцэпту шчасце, выяўленыя намі ў працэсе аналізу твораў сучаснай жаночай паэзіі, у колькасных адносінах размяжоўваюцца наступным чынам:
1. Самую вялікую групу прадстаўляе лексема “шчасце” (усяго 403 адзінкі), якая прэзентавана назоўнікам (быліна шчасця (Ян.; 276), поўнае шчасце (Бар.; 90), прыметнікам (дуб няшчасны (Карж.; 44), твар шчаслівы (Бар.; 137), прыслоўем (шчасліва разглядаю (Ян.; 157), шчасна азірнецца (Дудз.; 87), дзеясловам (раптам пашчасціць (Дудз.; 74).
2. Другой па частотнасці ўжывання з’яўляецца лексема “лёс” (усяго 54 адзінкі). Прычым яна прадстаўлена выключна назоўнікам.
3. У даследаваным матэрыяле выяўлена 36 выпадкаў перадачы канцэпту шчасце праз лексему “доля”.
4. Лексема “радасць” ахоплівае 25 адзінак, якія з пункту гледжання часцін мовы прадстаўлены назоўнікамі (радасць і гаркота (Ян.; 56), радасць хвілін (Ян.; 203), прыметнікамі (радасныя радзіны (Рубл.; 205), радасны палон (Ян.; 205), дзеясловамі (ціха радуецца (Карж.; 140).
5. “Удача” як кампанент канцэпталагічнага ядра “шчасце” перадаецца 6 лексемамі: а хто займеў такую вось удачу (Карж.; 13); лягуць шчыльна журба і ўдача (Ян.; 137); плачу за горкую ўдачу расянай кропелькай віна (Бар.; 137); выпырхне вясёлкаю ўдача; такая вось няўдача – згубіла чаіца дзяцей (Карж.; 34); на шлях няроўны азірнуся і на ўдачу мімаходзь (Бар.; 137).
6. Выяўлены адзіны выпадак ужывання лексемы “пашэнціць” (пашэнціла – пазбег скаварады (Карж; 103).
Больш падрабязна вербальныя рэалізацыі канцэпту шчасце прадстаўлены ў выглядзе табліцы (гл. ДАДАТАК).
Лексема “шчасце” ўжываецца ў функцыі прэдыката, які кіруе аб’ектнай залежнай часткай: “шчасце, (што/калі)…”. Такая канструкцыя перш за ўсё выражае інтэлектуальную прымету (“вельмі добра, прыемна”):
Я ў тым шчаслівая, напэўна, што не выходзіла адсюль (Ян.; 75);
Я рада, што праз груд гадоў не развучылася смяяцца (Ян.; 79).
Акрамя станоўчай ацэнкі, якая выражаецца сродкамі аб’ектнай часткі, сцвярджаецца таксама адмоўная адзнака адпаведнай супрацьлеглай падзеі: “калі б гэтага не адбылося, было б дрэнна”. Часта ў склад прэдыката ўводзіцца ўказанне на таго, хто з’яўляецца ініцыятарам дзеяння) падзеі шляхам выкарыстання прыналежных займеннікаў (“маё, тваё, наша і г.д. шчасце”):
Доля мая – нібы гронка любові (Ян.; 257);
Гэта доля мая – песня, сцежка, трывога (Ян.; 187).
Лексема “шчасце” ў саставе пабочнага слова (“на шчасце”) так, як і прэдыкатыўная частка, у першую чаргу здольна перадаваць станоўчую ацэнку выказвання таго, хто гаворыць:
Песні яшчэ не ўсе, на шчасце, перапеты (Карж.; 36);
Ах, на шчасце, яшчэ не ўсохла балота (Ян.; 222);
На шчасце, не ўсе дарогі валакуцца ў зманашаны Рым (Ян.; 32).
Блізкім па семантыцы і будове з’яўляецца зварот “на радасць” (У гэтай кватэры, на радасць, ёсць боль, што завецца зямлёй (Ян.; 32). Такая канструкцыя можа ўскладняцца наяўнасцю займенніка, які ўказвае на носьбіта шчасця (на наша шчасце (Лось; 31). Распаўсюджаны пабочны зварот, у якім рэалізуецца лексема “лёс”. Будова такой пабочнай канструкцыі ажыццяўляецца па схеме: “дзякаваць + каму” (дзякуй лёсу, ёсць азёрны час; дзякуй лёсу, маю не ў нагрузку (Ян.; 20). Семантыка такого звароту выражаецца ў задавальненні, выказванні падзякі за удалы зыход падзей.
Значэнне шчасця з пункту погляду крыніцы яго месцазнаходжання з’яўляецца, відавочна, вынікам метанімічнага пераносу назвы душэўнага стану на прычыну, якая яго выклікае. Псіхалагічна сукупнасць станоўчых эмоцый, якая прыносіць суб’екту перажыванні шчасця, бліжэй за ўсё да пачуцця кахання. Напэўна, менавіта таму шчасце атаясамліваецца з найбольш інтэнсіўнай крыніцай:
Каханне – шчасце, працяг жыцця (Бар.; 230);
Быць лёсам хацела тваім і дзяліць з табой шчасце і гора (Сад.; 5);
Нямнога шчасця для дваіх; з табой не было шчасця, а без цябе і жыць не варта (Бар.; 18);
Поўнюся сонечным зайчыкам шчасця – чуць цябе, бачыць (Паўл.; 79).
Прыметнік “шчаслівы” абазначае якасць, якая працякае ў часе альбо перадаецца як аднамомантны якасны стан, перажыванне эмоцыі шчасця непрацяглы час:
Шчаслівы міг хады сярод дзяцей (Гудк.; 159);
У колераў шчаслівая сустрэча (Тваран.; 118);
альбо як якасць, што знаходзіцца па-за часам:
Шчасліваму і гора дапаможа (Бар.; 72);
Шчаслівая хаджу (Ьар.; 90);
Да шчасця дажылі (Лось; 75);
Жыць шчасцем (Дудз.; 12).
Большая частка лексікаграфічных тлумачэнняў прыметніка “шчаслівы”, перыфразы з імем “шчасце” - які валодае шчасцем (на ўсіх каменьчыках звінеў сваёй бяздумнасцю шчаслівы (Багд.; 44), які выражае шчасце (прыкрыю твар шчаслівы рукавом (Бар.; 13), поўны шчасця (неабдымным, немінучым сэрца шчасцем надзяляй (Лось; 106), душа ад радасці пяе (Лось; 139),які прыносіць шчасце (Выбрала зайздросную долю – пад шчаслівай сасной нарадзіцца (Б.-Загн.; 60), мне на шчасце колас дай (Ян.; 74).
Прыметнікі семантычна могуць залежыць ад суб’екта-асобы (альбо адушаўлёнай асобы), якая здольная перажываць шчасце і якой можа спрыяць удача: Якія зараз дзеці вырастаюць! Народжаныя ў шчасці, дабрыні (Лось; 74); Я ціхага шчасця хацела (Гудк.; 68).
Асаблівасцю якаснага прыметніка “шчаслівы” з’яўляецца тое, што ён можа ўтвараць ступені параўнання: простая вышэйшая (шчаслівейшая між паэтак (Рус.; 43), дзевачка шчаслівейшая (Сільн.; 30), ты стаў дасведчанней сягоння, а шчаслівейшы быў учора (Мац.; 231), а таксама складаная найвышэйшая ступені параўнання (нават самая ў свеце шчасліўка на зайздросных вачах у нябыт адыходзіць (Рубл.; 99).
Прыметнік “шчаслівы” можа ўжывацца з інфінітывам “быць шчаслівым” або з іншымі дзеяслоўнымі формамі:
Хачу шчаслівай быць, шчаслівай;
Я буду доўга тут шчаслівай; дзіўна;
Каб была я нешчаслівай.
Субстантываваны прыметнік шчаслівы характарызуе суб’екта, здольнага перажываць пэўныя эмоцыі (Я да шчасця імкнуся (Карж.; 63), з прадчуваннем шчасця прачынацца (Дан.; 11). Пры азначэнні прыметнікам “шчаслівы” імёнаў прадметаў і з’яў семантычны перанос рухаецца ў напрамку ад суб’екта да аб’екта, ад душэўнага стану да прычын, што яго выклікаюць (шчаслівая, што да лятункаў прыкута (Дудз.; 24), я буду доўга тут шчаслівай святлом узгоркаў і раўнін (Ян.; 41), голас сэрца на Радзіме шчаслівы (Ян.; 46).
Шматлікія прыклады раскрываюць месца, час, дзе і калі суб’ект быў ці будзе шчаслівы:
Ужо не помню дзён сваіх шчаслівых (Роўда; 5);
Шчасце, што адкладзена на потым (Дудз.; 134);
Я за плячыма маю трохі шчасця (Ян.; 89);
І быў бы шчасны наш куток (Лось; 156);
Пад ссохлым лістом задрамала маё павуціннае шчасце (Рублю.; 100);
Ляцець, ляцець няма куды, акром шчаслівага – дахаты (Бар.; 45).
Значэнне “шчасце-ўдача” – гэта якасць знешніх у адносінах да суб’екта акалічнасцей, што выражаецца ў канкрэтных прадметах. Такія прадметы можна назваць сімваламі, гэта абазначае, што за імі ў народнай свядомасці замацавалася непасрэдная сувязь з удачай (Зычліва знайсці падкову шчасця заклікала (Лось; 65); Хай вам шчасціць знайсці падкову (Лось; 65); А чаркі не адной на шчасце не разбіта (Ян.; 192).
Паралельна з агульнавядомымі сімваламі шчасця выкарыстоўваюцца і індывідуальна-аўтарскія: Мне на шчасце колас дай (Ян.; 74). Для перадачы значэння шчасця-ўдачы выкарыстоўваюцца лексема “шчаслівіца/шчаслівец” (нават самая ў свеце шчасліўка на зайздросных вачах у нябыт адыходзіць (Рубл.; 99); шчаслівіца, я помню промні рук (Ян.; 34); той шчаслівец не ўчуе шолаху (Тваран.; 136).
Прыметнік “шчаслівы” частотна выступае азначэннем да слова “каханне”. “Шчаслівае каханне” – гэта каханне ўзаемнае:
І будзе ў нас шчаслівае бяссонне, і толькі нам належыць гэты свет (Гудк.; 75);
Каб сыгралі п’есы пра шчаслівае каханне (Рубл.; 20);
Я табой закуты ў звенні, калі ёсць ланцуг шчаслівы (Багд.; 32);
Каб жыць адзіным шчасцем і каханнем (Мац.; 231);
І заміраюць шэпты шчаслівых і зняможаных каханкаў (Сап.; 776).
Прыметнік няшчасны перадае іншую сітуацыю: безадказнае каханне прыносіць пакуты і ўяўляецца нешчаслівым:
Тут не самагубства з-за няшчаснага кахання (Сом; 77);
Лепш нешчаслівай быць з табою, чым нешчаслівай без цябе (Б.-Загн.; 213).
Вербальныя рэалізацыі канцэпту “шчасце” прадстаўлены таксама дзеясловам “шчасціць”. У разгледжаным матэрыяле зафіксавана форма незакончанага (зычліўцы дарагія, хай вам шчасціць знайсці падкову (Лось; 65) і закончанага трыванняў (раптам пашчасціць – яшчэ раз палюбіш (Дудз.; 74).
Такім чынам, мы прыйшлі да наступных высноў: 1) лексема “шчасце” можа ўжывацца ў функцыі прэдыката, які кіруе аб’ектнай залежнай часткай: “шчасце, (што/калі)…”, якая, акрамя станоўчай ацэнкі, сцвярджае таксама адмоўную адзнаку адпаведнай супрацьлеглай падзеі: “калі б гэтага не адбылося, было б дрэнна”; 2) прыметнік “шчаслівы” можа ўжывацца ў складзе інфінітыва “быць шчаслівым”; 3) частотны зварот, з лексемай “лёс” (“дзякаваць + каму”), які мае значэнне ‘быць удзячным за ўдалы зыход падзей; 4) у народнай свядомасці замацаваліся сімвалы, што паказваюць на наяўнасць (або адсутнасць) шчасця. Яны могуць быць як агульнавядомымі, так і індывідуальна-аўтарскімі.
3.2 Аналіз вобразнага кампанента канцэпту шчасце
Акрамя разнастайных канататыўных адценняў, паняційнае ядро канцэпту акружана мноствам метафарычных асацыяцый. Пры аналізе канцэпту гэтыя асацыяцыі неабходна ўлічваць, бо яны ўяўляюць сабою зрокавае мадэляванне пачуццёва неўспрымальных сутнасцей. Набор метафарычных асацыяцый, які існуе ў грамадскай свядомасці, адлюстроўвае этнакультурную спецыфіку соцыума – яго менталітэт [23; 198].
Семантычнае апісанне імёнаў эмоцый – шчасце ўяўляе сабой разнавіднасць перш за ўсё эмацыянальнага стану – звязана са значнымі лексікаграфічнымі цяжкасцямі, галоўным чынам з прычыны недаступнасці для непасрэднага назірання і вымярэння пачуцця. Гэта выклікае неабходнасць прымянення ўскосных прыёмаў тлумачэння, асноўнымі з якіх з’яўляюцца сэнсавы і метафарычны.
Аналіз вобразнага кампанента канцэпту шчасця можна праводзіць па некалькіх параметрах: ступені спецыфічнасці/універсальнасці канкрэтных спосабаў метафарызацыі, іх частотнасці, па тыпу “дапаможнага суб’екта” – прамога, невытворнага значэння лексічнай адзінкі, да якой прыпадабняецца шчасце, па ступені выражанасці. Важным з’яўляецца прысутнасць у тэксце прамога параўнання шчасця з прадметам, з’явай, істотай альбо магчымасць узнавіць названыя параўнанні па ўскосных прыкметах іх спалучальнасці з іншымі лексемамі.
Часцей за ўсё шчасце, як і ўсе эмоцыі ў цэлым, прыпадабняецца да нейкай вадкасці, што цячэ, запаўняе чалавека знутры, якой ён поўніцца, якую ён прагне паспрабаваць:
Каб трывозе і шчасцю злівацца бясконца (Рус.; 41);
Хлынуў шчаслівай стомай (Паўл.; 66);
Крышталём пацячэ маё шчасце па нябеснай халоднай шчацэ (Шк.; 68);
Маладое, трывожнае шчасце, недапітая радасць да дна (Бар.; 39);
І глыток галодны шчасця. Паспрабую. Паспрабую (Ян.; 223);
Поўнюся сонечным зайчыкам шчасця – чуць цябе, бачыць (Паўл.; 79);
Збірацца па кроплі яна пачала на донейку шчасця (Карж.; 109);
Поўняцца шчасцем наіўным імгненні (Дудз.; 92);
І чужога шчасця кропля апякла да дна душу (Ян.; 62).
Частотнай з’яўляецца персаніфікацыя шчасця, долі, лёсу – яны могуць дзесьці жыць, ісці або бегчы, спаць, вітаць чалавека або падманваць яго, кіраваць чалавекам або служыць яму, надзяляць яго падарункамі:
Наша шчасце слізгаецца, падае (Карж.; 62);
Прыйдзе шчасце к сіраціне (Карж.; 52);
Хай нам паслужыць шчасце (Ян.; 240);
А радасць гэтак лёгка спудзіць (Мац.; 234);
Пад ссохлым лістом задрамала маё павуціннае шчасце (Рубл.; 100);
Паміж сценкамі і шчасце і гора на тым самым паверсе жывуць (Багд.; 53);
На тонкіх нагах непрыгожае шчасце прыбегла, запыхаўшыся, на абцасах (Багд.; 36);
Выпырхне вясёлкаю ўдача (Ян.; 109);
Каму ж пакоры доля не дала (Карж.; 23);
Мне праніклівасць доля дала (Карж.; 66);
Журавінавым болем прабілася шчасце (Ян.; 222);
Незавершанасць нашага шчасця на паўкроку замерла (Карж.; 123);
Даў талент лёс (Багд.; 26);
Наш лёс нашых коней запрог (Б.-Загн.; 200).
Да гэтай групы варта аднесці адзінкі, якія люструюць уяўленні паэтак пра тое, што шчасце мае ўзрост:
Сталае шчасце, што табе трэба, каб засталося і не пакідала (Бар.; 84);
Маладое, трывожнае шчасце, недапітая радасць да дна (Бар.; 39).
Дастаткова частотныя зааморфныя і батанічныя метафары:
Шчасліва стомленай згубіцца жывым сцяблом у збажыне (Б.-Загн.; 155);
Доля мая – нібы гронка любові (Ян.; 257);
Запозна радасць, як даспелы яблык (Ян.; 89);
Поруч шчасце, як галінка з плодам (Бар.; 97);
Шчасце салоўкам плача ў лісці (Бар.; 69);
І лісце, і шчасце – на тло (Рубл.; 100);
Быліна шчасця ломіцца ў акно (Ян.; 267);
Мне на шчасце колас дай (Ян.; 74);
Калі трымціць душа на тонкай гольцы шчасця (Ян.; 64);
Кветкі ўсе шчасліва-белыя (Ян.; 266);
Упляліся ў ваш балесны лёс шыпы і ружы (Ян.; 111);
Звязаны снопікам нашыя лёсы (Карж.; 39);
Дуб няшчасны (Карж.; 44).
Нярэдка шчасце прыпадабняецца да святла – яно свеціцца, пераліваецца, падобна гаручаму рэчыву – гарыць, грэе. Адзначаная якасць можа адрознівацца па ступені сваёй праяўленасці. Так, шчасце, радасць, удача могуць саграваць чалавека знутры, асвятляць шлях, але іншы раз гарачыня ад іх можа быць такой моцнай, што “плавіць” наваколле:
Што за вогненнае шчасце (Ян.; 209);
Там свет ад шчасця неразумных (Дан.; 28);
Светлай радасцю маёй сагрэўся белы дзень (Б.-Загн.; 208);
Свет для шчасця не заслонены (Ян.; 205);
Ад шчасця плавіўся сусвет (Рус.; 39);
Толькі днець пачало над доляй (Мац.; 232);
Быццам змрок расхінаесвятлістая доля сама (Мац.; 231);
Лёсу прамяністага яго той не міне (Лось; 26);
Свеціцца ціха-шчасліва праз снег (Ян.; 256).
Шчасце прыпадабняецца да сонца або месяца:
Засвеціць шчасця месяц (Ян.; 54);
Поўнюся сонечным зайчыкам шчасця;
Ветлым сонцам ці шчасцем сагрэты (Ян.; 42);
А гэты дзень, высокі і шчаслівы, як сонца над зямлёю ўздыму(Ян.; 146).
Рэдкія параўнанні з паветрам, якім можна дыхаць:
Дыханне шчаслівага дня (Ян.; 203);
Як лёс праз сівізну – тваіх гадоў дыханне (Ян.; 197) альбо з дымам:
Што шчасце? Ачмурэння едкі дым (Дудз.; 80);
А шчасце не заўсёды дым (Дар.; 15).
Як вынікае з паэтычных тэкстаў, шчасце можна аддаць, падзяліць, забраць, украсці, забіць:
Быць лёсам хацела тваім і дзяліць з табой шчасце і гора (Садко; 5);
Што нарабілі? Шчасце забілі (Гудк.; 123);
Дай жа мнешчасцейка на развітанне (Ян.; 189);
Я не кінуся шчасце шукаць (Ян.; 186);
Забівалі людзей багатых, каб людзям бедным шчасця даць (Рубл.; 60);
Жыццё навучыць свайму закону: чужога шчасця не выкрасці (Рус.; 31);
Незаву безмяцежнага шчасця (Бар.; 58);
Наклічу радасць выпадкова (Ян.; 72);
Каб шчасце ў каханні набыць (Гудк.; 86);
Там мама родная і тата мне шчасце-долю здабылі (Роўда; 3);
Сустрэнеш у нас ты і шчасце сваё і каханне (Багд.; 12);
Крычыце, што нехта шчасце ў вас адабраў (Багд.; 16);
кінуць лёс на лязо нажа (Б.-Загн.; 198);
Высокае шчасце здабыта (Лось; 62);
Хто займеў такую вось удачу (Карж.; 37);
Вазьму свой лёс і перайначу (Ян.; 13).
У шчасця можна пабыць у гасцях, ашукаць яго:
Як шчасце маё ашуканае, салоўкам плача ў лісці (Бар.; 69);
Знаю: долі мне не абхітрыць (Ян.; 254);
Сёння мы ў шчасця ў гасцях (Мац.; 239).
Зрэдку шчасце можа параўноўвацца з марамі, сном:
Чамусьці ля ног паэта мне марыць толькі аб шчасці (Карж.; 6);
Ён стаў шчаслівым забыццём (Ьар.; 144);
Пайду дарогай снегавою на мроях шчасця варажыць (Бар.; 76);
З ім сны твае шчаслівы след кладуць (Дудз.; 22);
Толькі ў марах да шчасця мкнеце вы душы свае (Багд.; 11), а таксама з прадчуваннямі, уяўленнямі:
Так яна шчасце сваё уявіла (Ян.; 44);
У прадчуванні шчасця зноў жыву (Бар.; 46);
Уяўляла шчаслівай сябе (Ян.; 24);
З прадчуваннем шчасця прачынацца (Дан.; 11);
Шчаслівым уяўляю сына (Гудк.; 169);
Я надзеі знасіла на шляху да нязбытнага шчасця (Карж.; 34),
Зрэдку сустракаюцца параўнанні шчасця з зачыненымі на замок дзвярыма:
Хоць і знаю: закрыліся дзверы, за якімі шчаслівыя мы (Карж.; 22), з тканінай:
Блаславілі і долю саткалі (Ян.; 136),
з мелодыяй:
Варта пераняць хоць бы нотку шчаслівага зыку (Карж.; 70),
з выбухам:
А ў фіялетавай выбухне лёс (Ян.; 106),
аковамі, ланцугом, палонам, катаргай:
Мы зрадніліся, спазнаўшы шчаснай катаргі работу (Ян.; 237);
Застаюся без шчасных акоў захаплення, святла і дабра (Дудз.; 127);
Гудзе любові крылле, шчаслівы славячы прыгнёт (Ян.; 97);
Я табой закута ў звенні, калі ёсць ланцуг шчаслівы (Багд.; 32);
Забаронены мне твой радасны палон,
транспартным сродкам:
І жоўты сцелецца агонь пад колы лёсу (Ян.; 237),
хваробай:
Я ад шчасця лекаў не знаю (Ян.; 234);
Даўнім шчасцем баліць (Дудз.; 151).
Шчасце ўяўляецца нечым крохкім, лёгкім, што можна разбурыць, парушыць:
Чужы агонь лаўлю ў акне і шчасце крохкае лілею (Ян.; 70);
З дрогкай радасцю бяссоннай (Ян.; 92);
Шчасце трапяткое (Дар.; 29);
Задрамала маё павуціннае шчасце (Рубл.; 100);
І шчасця твайго не парушу (Ян.; 134).
Шчасце (паводле ўяўленняў паэтак) можа пакінуць свой след, адбітак:
З ім сны твае шчаслівы след кладуць (Дудз.; 22);
Адбіўся твой глыбінны лёс (Ян.; 169);
На твары – шчасця зведанага след (Карж.; 68);
Мой адбітак шчасця на здымку (Ян.; 275),
яно мае межы:
За тыя старыя межы, што зваліся кімсьці шчасцем (Сом; 70).
Частотна шчасце асацыіруецца з грашыма, матэрыяльным забеспячэннем, маёмасцю:
А лёсу пятачок (Ян.; 107);
Быццам шчасця не займала (Ян.; 65);
Жорсткага шчасця цаною перад любоўю маёю