Методыка вывучэння марфалогіі
Гулякевіч А.І. Спосабы перакладу дзеепрыметнікаў з рускай мовы на беларускую //Беларуская мова і літаратура, - 2008, - №2.
Елисеева Л.В. Особенности изучения морфологии русского языка в белорусской школе. – Мн., - Нар. асвета, - 1980, - 96 с.
Кечык С. Дзеепрыслоўе ў адносінах да дзеючай асобы ў сказе//Нар. асвета. – 1976. - №2. – С. 43 - 48
Кулеш Г. Націск дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў// Роднае слова, - 2003, - №10.
Курсавыя працы па беларускай мове: Вучэбны дапаможнік для філал. факультэтаў пед ін-таў/ Л.А.Акаловіч, Э.Д.Блінава, Н.В.Гаўрош і інш.- Мн.: Выш.шк., 1990. – 159 с.
Лаўрэль Я.М. Дыдактычны матэрыял па беларускай мове для 7 класа% Дапам для настаўніка. – Мн., Нар.асвета, 1981. – 104 с.
Лепешаў І. “Крупені ўволю я паеўшы...”: ужыванне дзеепрыслоўяў //Роднае слова, - 2002, - №5.
Мацеева Я. Развітанне з марфалогіяй урок-залік па тэхналогіі адаптыўнай школы VІІ клас //Роднае слова, - 2003, - №3.
Навумчык М. Абагульняльныя ўрокі па марфалогіі ў форме тэстаў// Роднае слова, - 2001, - №7, - с.75.
Саматыя І.Функцыянальная накіраванасць навучання марфалогіі//Беларуская мова і літаратура ў школе. – 1991, - №4, - С.25
Саўко У.П. Развіццё маўлення школьнікаў пры вывучэнні марфалогіі: Дапаможнік для настаўнікаў. – Мн, - Беллітфонд, - 2000, - 129 с.
Сучасная беларуская літаратурная мова. Марфалогія. Мн.: Вышэйшая школа, - 1980, - 238 с.
Тарарака Р.І. Дзеепрыслоўе як дзеяслоўная форма //Беларуская мова і літаратура, - 2006, №12.
Цясевіч А.Р. Дзеепрыслоўі незакончанага трывання: іх утварэнне, правапіс і ўжыванне //Беларуская мова і літаратура, - 2007, - №3, - с. 24-26.
Шкарадзёнак Т.П. Правапіс суфіксаў дзеепрыслоўяў (тэхналогія праблемнага навучання) // Беларуская мова і літаратура, - 2007, - №9
Шуба П.П. Лекцыі па беларускай марфалогіі. – Мн.: Выдавецтва БДУ, - 1975, - 79 с.
ДАДАТАК 1
Тэст па тэме «Дзеепрыслоўе»
З пералічаных ніжэй слоў знайдзіце дзеепрыслоўе:
Прыехаць
Прыехаўшы
Знайдзіце сказ, у якім ёсць дзеепрыслоўны зварот:
З дружнаю работаю, з добрым умалотам, выспеўшы на сонцы, восень надышла.
Жыццё пражыць – не поле перайсці.
Дзеепрыслоўе – гэта
Часціна мовы, якая абазначае дзеянне і адказвае на пытанні што рабіць? што зрабіць?
Нязменная дзеяслоўная форма, якая абазначае дадатковае дзеянне і паясняе дзеяслоў-выказнік.
Дзеяслоўная форма, якая абазначае прымету прадмета па дзеянню і адказвае на пытанні які? якая? якое? якія?
Дзеепрыслоўе разам з залежнымі ад яго словамі ўтварае………………………………………………
Дзеепрыслоўе і дзеепрыслоўны зварот у сказе з’яўляюцца
акалічнасцю
азначэннем і выказнікам
акалічнасцю і выказнікам
выказнікам
Что верагодней за усё не ўласціва дзеепрыслоўю
быць зваротным ці незваротным
быць закончанага ці незакончанага трывання
быць у сказе акалічнасцю
змяняцца па родах і ліках
У якім сказе з дзеепрыслоўным зваротам правільна расстаўлены знакі прыпынку
У кожнага чалавека свае жыццёвыя сцяжынкі, сцежкі, дарогі.
Квітнее лес, дыміцца, варушачы галлём, расінак завушніцы мігаюць серабром.
Буслы толькі злёгку рамантавалі гняздо засцілаючы яго галінкамі.
Адкажыце, якое дзеянне абазначаюць дзеепрыслоўі незакончанага трывання
адначасовае з асноўным дзеяннем
дзеянне, якое адбылося раней за асноўнае дзеянне
Знайдзіце сказ з памылкай ва ўжыванні дзеяпрыслоўя
Вобмацкам, зусім згубіўшы сцежку, мы шукалі сцежку лесніка.
Жоўтае цьмянае святло трынцела на карцінах, дзіўна ажыўляючы цёмныя вобразы на іх.
Цешачы падлетка Мікіту, на вуліцы стала сонечна і цёпла.
Вольга маўчала, павольна заплятаючы валасы ў касу.
Ці ёсць падабенства паміж дзеепрыслоўем і дзеепрыметнікам, дакажы свой выбар
ёсць
няма
ДАДАТАК 2
Заданні па тэме «Дзеепрыслоўе»
Выпішыце са сказаў дзеепрыслоўі:
Вавёркі спрытна зарываюць сухія шышкі ды, спяшаючыся, нясуць у свае гнёзды.
Сіратлівы бусел, задумаўшыся, стаяў на адной назе і падоўгу глядзеў, павярнуўшы дзюбу на поўдзень.
Недзе недалёка ў праліве крэкча, асядаючы, тоўсты летні лёд.
Спішыце сказы, падкрэсліце дзеепрыслоўі адной лініяй, а дзеепрыслоўныя звароты – дзвюма:
Андрэй не слухаў, не азіраючыся, ішоў далей.
Налюбаваўшыся баравікамі, Лабановіч, не спяшаючыся, прыступіў да збору.
Спішыце сказы, замяняючы дзеясловы, змешчаныя у дужках, дзеепрыслоўямі:
Як маладзее заўсёды сейбіт, (кідаць) ў новую раллю зерне свае надзеі.
Наперад песня рвецца, (страчаць) вясну, аж сонейка смяецца, (прачнуцца) ад сну.
(Пагойдвацца), спеюць жытнёвыя каласы.
Выпішыце са сказаў дзеепрыслоўі, вызначце іх марфалагічныя прыметы:
Шафёр скінуў газ, і аўтобус ціхенька, дзе часам падскокваючы на ямках і бразгаючы жалезным нутром, пакаціўся ў лагчыну і раптам затрубіў, сцішаючы ход: сярод шашы стаялі спутаныя коні, адзін на аднаго паклаўшы шыі. (В.Адамчык)
Зрабіце марфемны разбор дзеепрыслоўяў:
спяшаючыся;
запаўняючы;
зайшоўшы;
б’ючы;
Запішыце сказы, паставіўшы знакі прыпынку:
Яна [ Маруся ] адхінулася ад малога устала паспешліва выціраючы слёзы і пайшла да дзвярэй не разумеючы чаго хоча ад яе старая. (М. Стральцоў)
А потым бег падскокваючы па мёрзлым полі самалёт. Падняўся. Хіліўся на адзін бок робячы круг над мястэчкам. (М.Стральцоў)
Спішыце сказы, падкрэсліце дзеепрыметнікі і дзеепрыслоўі , вызначце іх марфалагічныя асаблівасці і сінтаксічную ролю:
На шыбе марознай узорам застыў, раскінуўшы крылы, аснежаны голуб.
Рассыпаючы фіялетавыя іскры, прайшоў заліты святлом трамвай.
Складзіце сказы па дадзеным схемам, дзеепрыслоўны зварот падкрэсліце як член сказа:
![]()
, | |.
![]()
………., | | , .
………., | | .
Дапоўніце сказы дзеепрыслоўнымі словазлучэннямі:
У сінім небе, …, заліваліся жаваранкі.
Касыя праменні сонца пранікалі ў лес, … .
Лёгкі ветрык прабягаў над возерам, … .
Растлумачце значэнне фразеалагізмаў, падбярыце сінанімічныя ім выразы. Складзіце з імі сказы.
задраўшы нос;
прапусціўшы міма вушэй;
вылупіўшы вочы;