Праваслаўная царква на Століншчыне ў 1920–1930-я гг.
Давыд-Гарадоцкая акруга
Аздамічы.
Да прыхода адносіліся вёскі Аздамічы, Альгомель, Мерлінскія Хутары, Луткі, Кароцічы, Талмачова. Галоўная прыхадская царква знаходзілася ў в. Аздамічы. У Альгомлі і Мерлінскіх Хутарах існавалі філіяльныя цэрквы. Настаяцелем прыхода быў Ніканор Катульскі з 1928 г. працаваў у Аздамічах. Ён закончыў у 1925 годзе Валынскую духоўную семінарыю. Псальмістам з 1932 г. працаваў Епіфаній Валашчук і меў ступень магістра багаслоўя. У прыходзе працавала 9 школ. У іх навучалася 570 вучняў. У прыходзе інавала царкоўнае брацтва (70 чалавек). Колькасць вернікаў у 1934 г. складала 4450 чалавек.
Альшаны
Да прыхода адносіліся вёскі Альшаны, Рамель, Сямігосцічы і Вялікае Малешава. Галоўная прыхадская царква Святой Параскевы Пятніцы знаходзілася ў вёсцы Альшаны. У Рамлі і Сямігосцічах існавалі філіяльныя цэрквы. У Вялікім Маляшаве была драўляная каплічка Святога Яна Багаслова. З 1923 г. настаяцелем прыхода быў Стэфан Каржанеўскі, які скончыў Віленскую духоўную семінарыю. Псаломшчыкам з 1928 г. працаваў Ілля Лапін. На тэрыторыі прыхода працавала 5 школ. У 1930-х гг. у школах навучалася каля 1100 вучняў. Колькасць вернікаў складала 5750 чалавек.
Велямічы
Да прыхода адносіліся вёскі Велямічы, Альпень. Галоўны прыхадскі храм знаходзіўся ў в. Велямічы. У Альпені існавала філіяльная царква. Настаяцелем прыхода з 1914 г. быў Мікалай Юніцкевіч. З 1923 г. псаломшчыкам працаваў Іван Курнілеўскі. У прыходзе было 2 школы. У 1934 г. у іх навучалася 458 вучняў. У Альпені ў канцы 1920-х гг. была ўтворана уніяцкая парафія. У выніку чаго ва уніяцтва перайшло больш 200 чалавек. У 1934 г. у прыходзе налічвалася каля 3200 праваслаўных.
Давыд-Гарадок
На тэрыторыі прыхода мелася тры царквы ў Давыд-Гарадку: адна мураваная і дзве драўляныя. У вёсках Хорск, Харомск, Туры знаходзіліся капліцы. На тэрыторыі прыхода працавала 5 школ. Настаяцелем галоўнага прыхадскога храма ў Давыд-Гарадку быў протаіерэй Аляксандр Бялаеў. Вікарыем з 1926 г. працаваў Яўген Мірановіч. Дыяканам з 1918 г. працаваў Якаў Танканог. Дзмітрый Ласіцкі з 1919 г. працаваў псаломшчыкам. У прыходзе існавалі два хоры. У прыходзе існаваў “Кружок ревнителей православия” у які ўваходзіла каля 100 чалавек. У прыходзе пражывала каля 1050 праваслаўных.
Дубянец.
На тэрыторыі прыхода існавалі два храмы. Галоўная царква знаходзіцца ў вёсцы Дубянец. Філіяльная царква знаходзіцца ў вёсцы Беражное. На тэрыторыі прыхода працавалі чатыры школы. У іх навучалася 590 вучняў. Настаяцелем прыхода з 1925 года з’яўляўся Шпакоўскі Іван. Псаломшчыкам з 1930 года працаваў Феадосій Багатка. Пры царкве існаваў хор (15 чалавек). Да прыхода адносіліся вёскі Дубянец, Беражное, Бор-Дубянец, Магільнае, Ястрабель, Красны Бор і хутар Заліпнікі. У 1934 г. на тэрыторыі прыхода пражывала 3457 праваслаўных.
Лядзец.
Галоўны прыхадскі храм знаходзіўся ў в. Лядзец і быў пабудаваны ў гонар Вялікамучаніка Георгія. У 1928 – 1929 гг. царква была адрамантавана. На тэрыторыі прыхода была капліца ў вёсцы Угалец. Настаяцелем храма з 1927 г. быў Грыгорый Коршун. Ён скончыў Віленскую духоўную семінарыю і ў 1923 г. быў пасвячоны ў святары. Псаломшчыкам працаваў Грыгорый Самародскі, які ў 1931 г. скончыў Віленскае духоўнае вучылішча. Да прыхода належылі вёскі Лядзец, Угалец, Вялікія і Малыя Арлы. На тэрыторыі прыхода працавала 5 школ. Прыход налічваў 4477 вернікаў.
Плотніца.
Да прыхода адносіліся вёскі Плотніца, Беражцы, Асаўцы, Гальцы, Сіціцк, Варсынь, Асавая. Галоўная прыхадская Свята-Пакроўская царква знаходзілася ў Плотніцы. У 1934 г. царква была адрамантавана. У Беражцах існавала філіяльная царква. У Сіціцку і Гальцах былі капліцы. З 1921 г. настаяцелем прыхода быў Георгій Кебец, які скончыў Віленскую духоўную семінарыю. Псальмістам з 1920 г. служыў Міхаіл Аналовіч. З 1933 г. дыяканам у Плотніцы служыў Георгій Юрашкевіч. У прыходзе дзейнічала 6 школ, у якіх у 1934 г. навучалася 876 вучняў. На тэрыторыі прыхода існавала рымска-каталіцкая парафія і касцёл у в. Асавая. Колькасць праваслаўных вернікаў у 1934 г. складала 5700 чалавек.
Рубель.
Да прыхода адносіліся вёскі рубель і Хотамель. У Рублі знаходзілася галоўная Свята-Міхайлаўская прыхадская царква. У вёсцы Хотамель была капліца Уздзвіжання Св. Крыжа. Настаяцелем прыхода быў Аляксандр Зазіркоўскі. У 1926 г. ён скончыў Віленскую духоўную семінарыю. Псаломшчыкам з 1924 г. працаваў Мікалай Пыжэвін. На тэрыторыі прыхода дзейнічалі 2 школы, у якіх у 1934 г. навучалася 700 вучняў. Колькасць вернікаў у 1934 г. склала 3876 чалавек.
Стахава.
Дадзены прыход складаўся толькі з адной вёскі Стахава. Галоўная прыхадская Свята-Пакроўская царква была пабудавана ў 1887 г. Настаяцелем прыхода з 1927 г. быў Уладзімір Верыноўскі, які ў 1913 г. скончыў Мінскую духоўную семінарыю. З 1913 г. псаломшчыкам у Стахаве працаваў Сцяпан Крычэўскі. На тэрыторыі прыхода дзейнічала адна школа, у якой у 1934 г. навучалася 400 вучняў. На тэрыторыі прыхода пражывала 2400 праваслаўных.
Заключэнне
На аснове прыведзеных фактаў, дакументаў і статыстыкі можна зрабіць вынік, што рэлігійнае жыццё на тэрыторыі Столінскага павета ў 1920 – 1930-я гг. было даволі бурным. Становішча праваслаўных на тэрыторыі павета, за выключэннем некаторых выпадкаў, было станоўчым. Як мы бачым адміністрацыйная структура і сетка праваслаўных цэркваў на тэрыторыі Століншчыны ў гэты перыяд павялічылася. Будаваліся новыя цэрквы і праводзіўся рамонт існуючых храмаў. Праваслаўная царква мела доступ да школьнай адукацыі. Ва ўсіх школах праваслаўныя святары выкладалі Закон Божы. Нягледзячы на спробы польскай адміністрацыі пашырыць польскую мову і ўвесці яе ў царкоўныя богаслужэнні праваслаўнае духавенства працягвала служыць богаслужэнні згодна з векавымі ўсходнеславянскімі традыцыямі. Многія праваслаўныя святары нягледзячы на “рускасць” Праваслаўнай царквы ішлі на супрацоўніцтва з польскай адміністрацыяй. Але гэтае супрацоўніцтва характарызавалася ў асноўным вырашэннем усялякіх бытавых праблем.
Міжканфесіянальных канфліктаў на тэрыторыі павета не было. А тыя канфлікты, што адбываліся, насілі даволі вузкі характар і мелі тыпічную гаспадарча-эканамічную афарбоўку, што з’яўляецца характэрным для любога грамадства.
Што тычыцца пытання аб экспансіі каталіцызму на тэрыторыі павета, то можна сказаць, што каталіцкі касцёл, як дзяржаўная рэлігія ІІ Рэчы Паспалітай, меў такіж статус і на тэрыторыі павета. Але па прычыне свайго невялікага пашырэння, ён не змог карэнным чынам паўплываць на рэлігійную сітуацыю ў павеце. У гэты перыяд назіралася спроба пашырэння пракаталіцкіх настрояў шляхам адраджэння уніяцтва. Праваслаўная царква ў параўнанні з царскім перыядам страціла свой уплыў у дзяржаўных органах, але яе ўплыў на насельніцтва не зменшыўся. Нават хуткае пашырэнне сярод праваслаўнага насельніцтва пратэстантызму не змагло паўплываць на традыцыйную рэлігійную абстаноўку ў павеце.
Можна зрабіць выснову што рэлігійная свабода ў гэты перыяд была. Аб гэтым сведчыць нават той факт, што нават некаторыя новыя пратэстанцкія абшчыны ў гэты перыяд змаглі абзавесціся сваімі храмамі. А перашкоды, што існавалі, былі нічым у параўнанні з тым, што давялося перанесці хрысціянам у наступныя дзесяцігоддзі.
Спіс выкарыстаных крыніц
1.ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 1. Спр. 763.
2. ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 1. Спр. 680.
3.ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 1. Спр. 682.
4.ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 1. Спр. 733.
5.ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 1.. Спр. 834.
6.ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 1. Спр. 885.
7.ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 1. Спр. 2926.
8.ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 2. Спр. 954.
9.ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 2. Спр. 955
10. ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 2. Спр. 1199.
11.ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 2. Спр. 1200.
12.ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 2. Спр. 1201.
13.ДАБВ. Ф. 2059. Воп. 1. Спр. 2926..
14. ДАБВ. Ф. 2059. Воп. 1. Спр. 3089.
15. Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Столінскага раёна. – Мн.: БЕЛТА, 2003.
16. Рэлігія і царква на Беларусі: Энц. даведнік: рэд. Пашкоў Г. П.і інш. – Мн.: БелЭнц., 2001.
17. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т./ Беларуская энцыклапедыя. - Мн.: Бел. энц. імя П. Броўкі, 1993 – 1998.
18. Jakimowicz R. Dawidgrуdek. Pińsk. 1939.
19. Mike Korżeniewicz. Chcialem żyć.-Canada.2002.
Дадаткі
Дадатак №1.
| № | Назва прыхода | Лічба праваслаўных вернікаў на | Вернікі іншых канфесій на тэр. прыходаў на 1931/1934 гг. | Заўвагі | ||||
| 1925 г. | 1931/ 1934 г. |
ката лікі |
унія-ты | яўрэі | пра-тэстан-ты | |||
| 1. | Высоцк | 3200 | 3647 | 71 | — | 1021 | 4 |
У апошніх 5 калонках дадзеныя падаюцца на 1931 г. |
| 2. | Вайткевічы | — | 2915 | 110 | 35 | 98 | 85 | |
| 3. | Велунь | 3166 | 3825 | 40 | — | 106 | 45 | |
| 4. | Азёры | 1400 | 2030 | 25 | — | 101 | — | |
| 5. | Бухлічы | 1200 | 1757 | — | — | 45 | 3 | |
| 6. | Удрыцк | — | 3068 | 101 | — | 61 | 43 | |
| 7. | Церабяжоў | 4400 | 4546 | 93 | — | 165 | 3 | |
| 8. | Альманы | — | 2086 | — | — | 19 | — | |
| 9. | Струга | 3500 | 2890 | 17 | — | 31 | 66 | |
| 10. | Столін | 5000 | 4879 | 1000 | — | — | — | |
| 11. | Старое-Сяло | 2225 | 2742 | 26 | — | 60 | 6 | |
| 12. | Радчыцк | 5900 | 6701 | 30 | — | 154 | 84 | |
| 13. | Гарадная | 3200 | 2842 | 16 | 407 | 700 | 35 | |
| 14. | Дубай-Зарэчны | — | 1995 | 37 | — | 67 | 3 | |
| 15. | Белавуша | 4300 | 4520 | 51 | — | 188 | 193 | |
| 16. | Бярозава | 4080 | 4415 | — | — | — | — | |
| 17. | Дубянец | — | 3457 | 50 | — | 18 | 45 | |
| 18. | Давыд-Гарадок | 9000 | 10052 | 148 | 3 | 7274 | 4 |
У апошніх 5 калонках дадзеныя падаюцца на 1934 г. |
| 19. | Аздамічы | 4700 | 4450 | 129 | 92 | 99 | 33 | |
| 20. | Велямічы | 3100 | 3222 | 35 | 127 | 87 | 106 | |
| 21. | Плотніца | 4900 | 5704 | 244 | — | 240 | — | |
| 22. | Рубель | 3636 | 3876 | 25 | — | 313 | 13 | |
| 23. | Стахава | 3100 | 2447 | — | — | 105 | — | |
| 24. | Альшаны | 3200 | 5751 | 94 | — | 115 | 175 | |
| 25. | Лядзец | 3900 | 4477 | 32 | — | 105 | — | |
(—) – данныя невядомыя ці такой групы насельніцтва не пражывала на тэрыторыі павета.
(ДАБВ. Ф. 2059. Воп. 1. Спр. 2926.; ДАБВ. Ф. 2059. Воп. 1. Спр. 3089.)
Дадатак №2
Спіс праваслаўных святароў якія працавалі ў Столінскім павеце.
| № п/п | Прозвішча і імя | Пасада | Назва прыхода |
| 1. | Шалковіч Міхаіл | Дэкан і настаяцель | Давід-Гарадок |
| 2. | Радзялоўскі Леон | Дэкан і настаяцель | Столін |
| 3. | Шыпрукевіч Грыгорый | настаяцель | Азёры |
| 4. | Лобан Фоцій | настаяцель | Вайткевічы |
| 5. | Радзялоўскі Юрый | настаяцель | Струга |
| 6. | Крышчук Аляксей | настаяцель | Гарадная |
| 7. | Радзялоўскі Мікалай | настаяцель | Удрыцк |
| 8. | Стэцюк Фёдар | настаяцель | Велунь |
| 9. | Розановіч Іван | настаяцель | Рубель |
| 10. | Шпаковскі Іван | настаяцель | Дубянец |
| 11. | Корзун Грыгорый | настаяцель | Лядзец |
| 12. | Розановіч Пётр | настаяцель | Бярозава |
| 13. | Мацкевіч Анатоль | настаяцель | Белавуша |
| 14. | Шастаковіч Міхаіл | настаяцель | Старое-Сяло |
| 15. | Мігай Мікалай | настаяцель | Аздамічы |
| 16. | Юначкевіч Мікалай | настаяцель | Велямічы |
| 17. | Кебец Грыгорый | настаяцель | Плотніца |
| 18. | Каржэноўскі Сцяпан | настаяцель | Альшаны |
| 19. | Рубановіч Вісарыён | настаяцель | Церабяжоў |
| 20. | Шэмяціла Якуб | настаяцель | Радчыцк |
| 21. | Перхаровіч Філарэт | настаяцель | Высоцк |
| 22. | Вернікоўскі Уладзімір | настаяцель | Стахава |
| 23. | Зубковіч Аляксандр | настаяцель | Дубай-Зарэчны |
| 24. | Грабёнка Міхаіл | настаяцель | Бухлічы |
| 25. | Кротас Еўсцігней | настаяцель | Альманы |
| 26. | Райна Казьма | настаяцель | Давід-Гарадок |
ДАБВ. Фонд 2003, Вопіс 2, Справа 955, Ліст 37.
Дадатак №3

Дадатак №4

1 Mike Korżeniewicz. Chcialem żyć.-Canada.2002. str.31.
2 ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 2. Спр. 955.
3 ДАБВ. Ф. 2059. Воп. 1. Спр. 3089.
4 ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 1. Спр. 680.
5 ДАБВ. Ф. 2059. Воп. 1. Спр. 2926..
6 ДАБВ. Ф. 2059. Воп. 1. Спр. 3089.
7 ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 2. Спр. 1199.
8 ДАБВ. Ф 2003. Воп. 2. Спр. 144
9 ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 2. Спр. 1049.
10 ДАБВ. Ф. 2003. Воп. 1. Спр. 2929.