Технология горных выработок
Тугелдей не бјлшек тѕрiнде пайдалы кен орындаран ашып, єазып алу№а дайындыє жасау жолдары.
Кен єазу iсiндегi жалпы тѕсiнiктер.
----------------------------------------------------------------------
Кен жЅмысы жер єабатыны» беткей бiткен тау жынысыны» арасында јтедi. Тау жынысы деп бiрнеше минерал тѕйiршiктен єЅрал№ан бiркелкi єосында дененi атайды. Тау жынысы ата єонисты, жёне ѕйiндi тѕрiне бјлiнедi/ коренные, наносы//1.1сур./. Ата єонысты жынысы деп бастапєы жарал№ан жерiнде саєтал»ан жыныстарды атайды. ¶йiндi деп ата єонисты жынысты» жаралып ѕгiлмелi жЅмсає тѕрiне айналып орнында не єзге жерге кјшiрiлiп жатєан тѕрiн айтады. ¶йiндi жынысты» єалынды№ы 0 деп 500 м дейiн кездеседi/ Ата єонысты жыныс жаратылыс жа№ынан Іара№анда аєтарылу арєылы пайда бол№ан /магмалы/, шјгiндi жёне метармофты /тѕрi јзгерген/ жыныстар№ан бјлiнедi. Пайдалы јазбалар деп осы кѕнгi техника кѕшiмен жеткiлiктi экономиєалыє тиiмдiгiмен халыє шаруашылы№анда пайдаланатын таби№и минерал заттарды атайды /кјмiр, кен, асыл тастар, тас тузы, мЅнай, газ т. б./.
Пайдалы заттарды жауып iшiне сый№ызып єоршап тЅратын жынысты - бос жыныо деп атайды.
Экономика конъюктурасына сай пайдалы деп саналатын жер єыртысыны» ёр тусында кездесiп тЅратын таби№и жиындыларды, пайдалы кен єоймасы деп атайды /месторождение полезных ископаемых/.
1.1сур. Кјмiр єоймасыны» геология єурылысы.
ґсiмдiк єабаты;
ІЅм;
Балшыє;
Таєтатас /сланец/;
Iзбестiтас;
Іумды-балшыє таєта тас;
Кјмiр єабаты;
ІЅмды таєта тас;
Кјмiр жаєєасы /пропласток/;
ІЅмдає /єумтас - песчаник/.
Кен орыны» форма жаратыласына єарап дЅрыс формалы /єабатты линзалы/, формасыз /шток, Ѕя, жарыє/ тѕрiне бјлiнедi. Іабатты /пластовый/ деп-жер єыртыс арасында жарая№ан параллелыдi екi бетпен шенеулi кендi атайды.
Кен єабатыны» ѕстiнен жауып жатєан жынысты тебе жабындысы /кровля/ не болмаса тјнѕлi беткей деп /висячий бок/, ал астында№ы жыныс-табан жынысы /почва/, не тесенiш бѕiрi /лежачий бок/ атайды. Тјбе жёне табан жынысын кейде сый№ызушы жыныстар деп жалпы аталыпта жѕр. °р тѕрлi жыныс єабатарыны» жанасу айдыны» єатбарлау жазыєты№ы деп атайды. Жаратылысына єарай єабатты кен тутас не болмаса жЅєа бос жыныс єабаттары /прослойка аталатын/ араласєан кѕрделi єЅрылыс тѕрi кездеседi /1.2. сур. єара/
сурет Іабат єЅрылыстар
кѕрделi;
тЅтас тѕрi.
ґте жЅєа жарал№ан єазыпалу№а жарамсыз/ єалынды№ы 40 см дейн/ єјмiр єабатын прослойка деп атайды.
Жер єыртысыны» жары№ын толтыр№ан минералы затты желi /жила/ деп атайды. Желi дегенiмiз ке» жаиыл№ан есирек кездесетiн не асыл металл рудасыны» жёне т. б. минерал шикi заттарыны» жаратылыс формасы. Желiнi» Іарапалым жёне кѕрделi тѕрi болады. Желiнi» тармаєтанып бјлшектенген тѕрiк /апофиз/ деп атайды. Іисыє формалы шток, уя деген кен орындарын жер єыртысыны» јлшемi, форма айырмашылы»тары јзгеше болып жиi кездеседi. МЅндай жырыєтарда /єуыстарда/ неше тѕрлi кен кездеседi /темiр, мыс, полиметалл т. б./. Барша кен, бос жыныс єабаттары жаратылыс кезiнде колбеи не жазыє жаралады. Жаратылыс кезiнде тектоника /жылжу/ процесстерiнi» ёрекетi арєылы жыныс єаббатары єатбарланып 0 деп 90о дейiн аунаєшуы мѕмкiн.
Антиклиналь деп єабаттарды» дј»ес жа№ын, ал синклиналь деп ойыс бетiн атайды /1.4 а сур./, /сброс/ жолжып тѕсу тау жынысында кездесетiн єЅбылыс тѕрi жарыл№ан єабаттарды» бiр жає єанаты жылы тѕсЅi. Сбрасыватель деп жылжу жозыєты№ыны» бiр єанаты кјтерiлiп екiншi єанатыны» тјмен тѕсiн кеткенiн атаймыз.
Сбрасыватель бойымен єабаттарды» салыстырмалы жылжы№ан шамасын жылжуды» ауытєу енiн /амплитуда смещения/ деп атайды. Нарушение /бузылу/ тау жынысыны» тутасты№ы саєталса пликативтi бЅзылыс деймiз. БЅлар№а єабаттырды» жiнiшкерiп /утонение/, iсiндi /раздувы / мен шайылды /размывы/ жатады. Горизонталь жазыєты№ымен єабатты» єиылысѕ сызы№ыны» ба№ытын жайылым бетi /простирание/ десек, ал А-Б сызы№ын жайылу сызы№ы /линия простирания/ деймiз/ 1.5 сур/.
Жаиылу сызы№ына перпендикуляр келетiн єабпат бетiмен вертикаль жазыєты№ыны» єыилысѕ сызы№ын – єЅлдырау сызы№ы /линия падения/ аталады. Іабаттарды» єЅлдырау бабымен мына тѕрлерге бјледi: жазыє /пологие/ 0 - 18о дейн/, єЅлдырау /наклонные/ 19о – 25О дейiн/, тiке – е»кей /круто наклонные/ – /36-55О дейн/, жёне тiк /крутые/ – /55-90О дейн/. Іабаттарды» єалынды№ы деп /мощность/ єабатты» тјбесiмен табанына» арасында№ы мјлшердi алады.
Кѕрделi єабаттарды» жалпы жёне пайдалы єалындыє мјлшерiн атау керек. Жалпы єалынды№ы деп бѕкiл пайдалы єабаттарды», бос жыныстарды», жуєа єаббатарыны» єалынды№ы єосылып есептелсе, ал пайдалы єалындыє тѕрiнде – тек єана пайдалы єазбаларды» єалынды№ы есептеледi. Іалы»дыє мелшерiне єарап єабаттар мына тѕрге бјлiнедi: јте жiнiшке /єаланды№ы 0,7 м дейн/, жiнiшке /0,71 м ден 1,2 м дейн/ орташа /1,21 м деп 3,5 м дейн/, єалы» 3,5 м деп жо№ары. Іабаттарды» жай№асу /элементы залегания/ элементтерiне мыналар жатады: єалынды№ы, созылу ба№ыты, єЅламалдылы№ы /енкею/. Геология јзгешiлiне єарамастан технология тЅр№ысынан, бiрден толыє єазып алу№а ы»№айлы єабаттарды свита деп атайды /єабатты кен/.
Паидалы казбамен сый№ызушы жыныстарды» физико-механика єасиеттерi јзгеше болуына байланысты тау жыныстары тѕрлi классификация№а бјлiнедi Профессор М. М. Протодъяконовты» Ѕсынысы бойнша тау жынысын єаттылає єасиетiне сѕенге классификацияся кен жайылды. Барлыє тау жынысы 10 категория№а бјлiнедi. Тау жынысаны» єаттылы№ын сипаттаитын кјлемдi. Іаттылыє коэффициентi /коффициент крепости/ кјрсетiлген. Аталiан коэффициент f сан жѕзiнде уаєытша єысым№а шыдау мелшерiн 100 бјлiндiсi, я№ный:
Іаттылыє коэффициентi 0.3 тен 20 дейн кездеседi. Мысалы; жумсає тас кјмiрдi» єаттылыє коэффициентi f 0.3 теє: коэффициент f=20 е» єатты, ты№ыз жёне тЅтєыр кварцит, базалытар№а тён. Темiр рудаларыны» кјрсеткiшi f=612, кјмiр єабатын сый№ызатын жыныстарды» f=412 арасында.
Профессор М. М. Протодъяконовты» єаттылыє кщэфициент шкаласы дегенiмiз келiсiмдi јлшем.
Пайдалы єазбаны ойып алу, оиылып алын№ан кен орнын тiреу жумыстарын кен жумысы деп атайды. Советтер ода№ыны» јндiрiсiнде кен жумысыны» арасында єолмен тек кана єосылєы жумыстар орындалады. ¶єгi /выработки/ јткiзѕ, кендi ойып алу, оларды єыр№а шы№ару жумастары кен машиналарымен орындалады.
Іатты тау жынысын єаз№анда жарыл№аш єуаты ке» пайдалады.
Іатты єысында су єуаты тау жынысын єопарып оны тасымалдау№а кен јндiрiсiнде сон№ы жылдары бiраз етек алды.
1.2. ¶єгiлердi» /горные выработки/ манызы мен классифиєациясы. Кен жумысын орындау кётижесiнде тау жынысында ѕ»ге аталатын єуас пайда болады/горные выработки/. ¶»ге /горные выработки/ лардыє атєаратын жумысы, формасы, орыны, терендi№i ёр тЅрлi болады.
Атєаратын єызметiне байланысты ѕ»гiлер тЅрлерi мынадай: барлаушы /разведочный/ деп егер оны пайдалы єазба орнын iздеп, аныєтау ѕшiн јткiзген ал егерде кендi казыл алу ушiн болса пайдалану ѕ»гiлер /эксплуатационная выробатка/.
Жер бетiндегi ойлымдар ашыє ѕ»гi болып /открытые выробатка/, ал жер астында №ыларын жер астында№ы ѕ»гiлер деп аталады / подземные выробатка/. Жер астында№ы ѕ»гiлердi» жер бетiне шы№атын жерiн ауызы - /устье/ дейдi. ¶»гiлердi» кен жумыстарыны» нётижесiке жылжап отыратын бетiн забой атайды, узын келген. Жер астында№ы Ѕзын ѕ»гiлердi» тiк, єЅлама, жазыє тѕрлегi бар. Тiк у»гiлердi» /вертикальные выработки/ – оєпан /ствол/ соєыр јєлан /слепой стовол/ шурф, восстающие, гезенк /1.6 сур/.
Оєпан /ствол/ – жер бетiне шы№атын тiке не єЅлама кен ѕ»гiлерiнi» атєаратын кызметi: єазып алаын№ан кендi єыр№а кјтерѕ, адам, материал жёне аууны алмастырып тЅру. Басты оєпан /главный ствол/ – єазып алын№ан кендi єыр№а шы№ару десек єосалєы /вспомогательный/ – адамдарды, материал, басєа жабдыкдарды тѕсiрiп котерiп шы№ару ѕшiн єолданылады.
Соєыр оєпан /слепой ствол/ – тiк ба№ыттал№ан, тiкелей жер бетiмен єатнаспайтын, теменгi горизонттарды» кенiн єосалєа горизонтка жо№ары кјтеретiн механикалан№ан кјтергiшi мен жабдыєтал№ан ѕкчi. ШУРФ – жер бетiнен бастап тiк /сирек-єЅлама/ јтетiн, барлау жумысын атєаратын, жаппай жару кезiнде жарыл№ыш заттады орналастыратын орын, шахтылар№а жел жiберетiн канал, тiреѕ т. б. Материалдарды тѕсiрiп жёне шахтындан шы№атын запас жол ретiнде пайдалану№а мѕмкiн у»гi.
Восстающий /гезенк/ – тiк /єЅлама/ жер астында№ы тау жынысын жо№арыдан тјмен тѕсiретiн, вентиляция, адамдарды» єатнасып, материал, жабдыєтар жеткiзетiн ѕ»гi. Жазыє јтетiн ѕ»гiлiрге: штольня, квершлаг, штрек, просек жёне ортты жатєызамыз.
Штольня – жер бетiне шы№атын жазыє, жер астында№ы бар жумыс мЅєтажыл єантамасызететiн у»гi жѕр№iзу ѕшiн. Штольнянi» барлашы /разведочный/, эксплуатация тѕрi болады.
Квершлаг – жер астында№ы жазыє /колбей јтетiндерi де кездеседi/ кен орнына тау жыныстарыны» арасынан кесе кјлдене» јтетiн ѕ»гi, шахта жѕгiн /груз/ тасып, адамдарды» єатнасын, вентиляция уымдастыру єызметiн атєаратын ѕ»гi.
Штрек – жер астында№ы жазыє пайдалы єазбаны» јн бойымен єатар, жанасты јтетiн ѕ»гi. Бос жыныс арасымен јтетiн штректi /полевой/ деп атайды. Штректердi» атєаратын єызмет тѕрлерi ретiнде мыналарды атаймыз: жумысшылар єатынасатын, вентиляция транспорт iсiн уымдастырып орындатадын ѕ»гi. Штректердi» екi тѕрi болады: бiрiншiсi єазыл№ан кендi тасымалдайтын жѕк /откаточный, транспортный/ штрек, екiншiсi вентиляция штрегi пайдалан№ан ауаныє єыр№а а№ызатын ѕ»гi.
Просек – жер астында№ы жазыє кјмiр єабатыны» јн бойымен, кен орнын єазып жатєанда вентиляция жёне жЅмысшылардыє катынасу мѕмкiншiлiгiн єамтамасыз ететiн єосалєы ѕ»гi.
Орт – жер астында№ы жазыє єалы» жарал№ан кен орнын кјлдене» јтетiн ѕ»гi. Орт барлау, вентиляция, транспорт муєтажын орындайды.
ІЅлама жыныс ѕ»гiлер єатарына: єЅлама оєпан /наклонный ствол/, єЅлама шурф, бремсберг, уклон, скат, ходки, печи жёне сбойкалар жатады.
ІЅлама оєпан /наклонный ствол/, єЅлама шурф дегенiмiз тiк ѕ»гiлердiє анынтамасымен сипатталады, бар аимрмашылы№ы кенстiкте жай№асу орындары.
Бремсберг – жогарыдан теменге пайдалы казбаны механиєалан№ан транспорт тур№ысымен тусiретiн – жер бетiне шыєпайтын єЅлама Ѕ»№i.
Уклон – тјменнен пайдалы єазбаны жо№ары кетеретiн жер бетiне шыєтайтын єЅлама Ѕ»№i.
Скат – жо№арыдан тјмен єарай ез салма№ымен пайдалы єазбаны домалататын, жер астында№ы єЅлама Ѕ»№i.
Ходок – жумысшылар єатнасып, вентиляция, материал, тЅрлi жабдыє, єубыр, кабель јткiзетiн жер астында№ы єЅлама ( кейде жазыє) Ѕ»№i. Ходок – ёр єашан бремсберг, уклон, скаттармен жанаса јтетiн, кјбiнесе жумысшыларды таситын тасымал механизациялармен жабдыєтал№а» Ѕ»№i.
Печь – кен єаѕбатынын iшiмен, жер бетiне шыєпайтын єЅлама Ѕ»№i. Атєаратын єызметi: жумысшылар єатынас жасау, вентиляция, кјмiр, материал тасу. Падайлы єазбаны ал№ашкы Ѕшiн дайындал№ан ѕ»№iнi разрезная печь деп атайды.
Сбойка – вентиляция муєтажын јтейтын єЅлама не жозыє ѕ»№i.
Жо№ары атал№ан тiк єЅлама, жазыє ѕ»№iлердi» єјлденен єиы№ынан узындыє мјлшерi ана №урлыт кјп болады.
Камера – деп кјлденец єыйы№ымен узындыє мјлшерi шамалас ѕ»№iнi айтады. Камераларды машина, механизмддерi орналастырып, тЅрлi материалдарды саєтап, санитарлыє т.б. салада пайдаланады. Камераларды» кјбi шахтынын оєпаны / ствол/ ма»айнда орналасады. Камералар№а јзiнi» атєаратын єызмет тѕрiне єарай ат єойылады: / аялдама камерасы, электровоз гаражы, насосты, электроподстанция, диспетчер, медпункт, лебедочная, су жина№ыш/ водосборни№i т. б. /тазарту (очистные)/ – кен єазыл алатын кеннiн јн бойымет жургiзiл№ен ѕ»гiнi атайды. Жер астанда№ы кен ойып алатын узын забойды лава – деп атайды.
Кен орнын ашу ( вскрытие) жайнда тѕсiнiк жёне шахта алабаларын ашу системаларыны» классификациялыє белгiлерi.
Пайдалы єазба орнын барлап не болмаса пайда№а асыру iсiн жузеге асыратын кёсiптердi кен кёсiп орнын ( горные предприятия) деп атайды.
Кендi жер астынан ойып алып тiкелей пайдаланушылар№а не болмаса орталыє байыту фабрикасына жiберетiн кен кёсiп орнын шахта деп атайды. Шахта деген ѕ№ым№а жер бетiндегi єѕрылыстармун єатар шахта алабында№ы кендi казып јндiрiп алатын барлыє єазба ѕ»№iлердi (выработкалары) жатады. Шахта алабы дегенiмiз шахтаны» ѕлесiне тиген кен орыны не оны» бёлегi. Іазба жѕмысы кезiнде кёмiр єабаттарынан метан не кјмiр єышєылгазы щы№ып тѕрады.
Метан газынын шахта ауасына араласыпыластауына байланысты шахталар бес категория№а белiнедi : 1 категория – шахтадан тдулiкте јнетiн кјмiрдiн 1 тоннасынан 5 м метан шы№атын болса; 11 – 5 ден 10м дейн; 111 – 10 нан 15м , тыс категориялы / сверх категорный/ – 15м артса, не суфлярлi єаупты тѕрде метан кјмiрден шыгып жатса. Газ кјмiрдi не жыныс кабаттарын єаурыт жарып ататын болса ондай шахталарды ерекше категориялы катарына косады.
Кен шы№ару зiсi 3 этапєа белiнедi : шахта алабын ашу, оны ёэiрлеу, кен шы№ару. °р – бiр ётаптын езiне кјлесi этаппен ты№ыз байланысты. Ашу системасы / система вскрытия/ ѕє№iлердi» кенiстiкте орын алу схемаларын ( схема вскрытия) аныєтаса ашу ёдiсi ( способы вскрытия) жумыс технология сапасын сипаттайды.
Шахта алабын ашу /вскрытия шахтного поля/ деп жiр астында№ы кен орнынын не онын бјлшегiнiн єырмен єатнас жайсатын жёне ёзiрлiк ѕ»№iлерiн јткiзѕге жол ашатын жыныс арасында№ы дайындаушы ѕ»i№iлер комплексiи атайды.
Шахта алабын ёзiрлеу дегенiмiз, шахта алабын ашєаннан кейiн кјбiнесе кеннiн iшiмен сол кенiн белегiн єазып алу№а жол ашатын ѕ»№iлердi /выработкаларынын/ ѕ»№iлеу жЅмыстары жатады.
Тазарту деп пайдалы єазбаны ортынан тiкелей єазып алып єыр№а шы№аруды атайды.
Шахта алабын ашатын жыныс ѕ»№iлерiн – ашушы /вскрывающие/ я№ный кѕрделi /капитальный/ ден, ал ёзiрлiк кезiнде ететiн ѕ»гiлердi – ёзiрлiк ѕ»гiлер деп атайды /подготовительный/. Геолого – к№ен жа№дайына байланасты юкјмiр єабаттарыны» пласталарды» саны, араларыны» єашыєты№ы, шахта алабыны» мјлшерi, єЅлама бурышы, геологиялыє бузылыстар№ы байланысты пласталарды ашу жолдары тёуелсiз /незавасимый/, я№ный ёрбiр єабат /пласт/ єыр мен тiкелей байланасты болып, не болмаса тёуелсiз болып кездеседi.
Ашу /вскрытие/ ёдiстерiнi» айырмашылыєтары:
Жер бетiнен басталатын бас ашушы ѕ»гi /выработканы»/ типiне байланыстыт – тiке оєпан /ствол/, єЅлама оєпан, штольня жёне турлi комбинациялары.
Іазыл№ан кендi єыр№а кјтеретiн горизонт санымен: дара горизонтты, кјп горизонтты тѕрi болады. Жер бетiмен тiкелей єатнасы бар басты ашушы ѕ»гiлермен єататар жер астында шахты алабынын бјлiмшелерiне жол ашатын ѕ»гiлердi» бiр неше тѕрi болады: квершлаг, гезенк, соєыр оєпан, скат т. б.
Осы кјрсетiлген ѕ»гiлер јзiнi» атєаратын єызметiне байланысты ашушы системаны» єосалєы классификациялыє белгiсiне кiредi. Мысалы: дара горизонтты ашу ёдiсi тiк оєпан мен кѕрделi квершлаг, ал кјп горизонтты – тiк оєпанмен жёне ёр горизонтта№ы не болмаса этаж квершлактары арєылы єосымды.
Шахта алабын ашушы системаны» варианттарын аныєтап шешетiн факторлар.
Ашушы системаны тандайтын факторларды» iшiнен /геологиялыє жёне техникалыє/ екi тобына: тоєтау№а болады.
Геология факторларыны» iшiндегi негiзгiсi деп : пласталары» саны, пласталардыє єулама бурышы, буйiр жыныстарынын касиетi, єабаттардын аралыє мјлшерi,ѕгiндiнiн єалыєды№ы ягный, тиiмсiз жыныс єабаты, єорыс /плывун/ т.б. єалын (жамылыш) iшiндегi сулы жыныстар, кен орнынын бузылысы, ѕ»гiнi» терендiгi, комiр єабатан газдылы№ы, жер бетiнiн адыр – будырлы бедерi.
Техникалыє фактолырды» негiзгi тѕрi: шахтаны» жылдыє јнiмi, јмiр мерзiмi /срок службы/, шахта алабыны» мјлшерi, кен єазыпендiру техникасыны» даму ерiсi. Кейде мазму шамалды факторларменде санасу№а тура келедi, мысалы: шахтадан щы№арылып жатєан кјмiрдi» кесек тѕрi менде. Атал№ан факторлар басты ашушы ѕ»гiнi» тѕрiн тандауда, горизонт санын, оєпан тј»iрегiндегi камераларды» тѕрiн, орны, ашушы ѕ»гiлердi јткiзу, жанасты кјмiр єабаттарын єазу тјртiбiн, курделi /капитальный/ ѕ»гiлердi» кјлдене» єимас мјлшерi жёне оларды тiреу турлерiн т. б. шешiп бередi.
Мысалы алайє: ете терендегi кен орнын єЅлама оєпан тiк мен ашєанЅтымдiгi. Таулы жерде кен орнын штольняман ашєан дЅрын. ІЅлама жёне тiк жарал№ан кјмiр тарын єабаты тек єана кјп горизонты ёдiспен ашєан утымды. Газды кјмiр єабаттарын ашатын кѕрделi ѕ»гiлер /выработки/ мол ауа јткiзетiндей кјлдене» кесiјлмер єаупсыздыє ережесiке тён јте кен болу№а тиiстi.
Ашушы /вскрытие/ жобасын жаса№анда геология, техникалає факторларын комплекстi тѕрде бiрден єаралады.
Ашушы системасын танда№анда№ы жёне басты ашушы ѕ»гiлердi» орнын белгiлегендегi єойылатын экономика тiлектерi.
Экономикалыє утымды болу ѕшiн ашушы системасын жотала№анда мынадай техникалыє жёне уымдастыру жолдарын ескерген жјн: ашушы ѕ»гiнi» єуыс келемiнi» минимум болуы; шахта єЅрлысонда ал№ашкы кѕрделi /капитальный/ шы№ыны» минимумы №атѕсiру. єурылыс мерзiмiнi» єысєалылы№ы; бѕкiл жер астында№ы ѕ»гiлерде /горные выработки/ транспорт бiр типтi болып не болмаса осы№ан максимум жаєындылы№ы; сатысыз транспорт е» болма№анда, минимум сатылы транспорт; шахты шыруашылы№ыны» мезгiлiмен жа»арып; ёр-бiр эксплуатацияда№ы горизонтты» кјмiр єор мол болып шахты оєпанын сирек терендетуiн єамтамасыз ететiн болуы керек.
Шахтаны утымды жёне сенiмдi ауа ауыстыруы єаштамасын етѕ.
Ашушы системасын танда№ан кезде кјрсетiлген бар тiлектi бiрден єамтамасыз етѕге мѕмкiншiлiк бола бермейдi. Тлектердi» бiразi бiрјбiрiне єайшы бол№андыєтан, тек єана салыстырып отыр№ан система тандалады.
Ашушы системаны жобала№ан кезде, ашушы /кѕрделi/ ѕ»гiлердi» єызмет мерзiмi кјбiне шахтыларды» мерзiмiмен тендестiрiлiп /40-60 жыл/ алынады. Осы мерзiмi шiндi ашушы выработкаларды» тiреѕiн жа»артып тѕру єымбатєа тѕседi. Ремонт шы№ынын азайту ѕшiн выработкаларды єатты жыныстарды» арасымен јтѕ керек. Эксплуатация шы№ыныда кѕрделi /капитальды/ ѕ»гiлердi» орын тепкен жынысаны байланысты.
Жыныс ѕ»гiлерiн саєтау, жыныс, кјмiрдi тасып сыртєа кјтерѕ сыртєа а№ызу, вентиляция шы№ындары минимальды болу№а тиiс.
Оєпанды /ствол/ єорысты не болмаса жарыєшає жынысты» арасына салу№а болмайды.
суретте Шахта оєпандарына» жай№асу схемалары керсе – тiлген: орталыєты. Екiјѕш оєпан ша№ырланып шахта алабыны» орталы№ынан орын тебен /1.7 б суретi/.
Центрально-отнесенная
Басты оєпан / ствол/ шахта алабынын орталы№ында жай№асып, ал екiншiсi шахта алабынын жо№ар№ы бетiнде орналасады / 1.7 б суретi/.
Ал ( фланговая єанатты) Басты оєпан шахта алабасынын ортасында жай№асса, косалєы екi оєпан шахта алабасынын екiєанатанда орналасанды. Керсетiлген екi оєпан шахта алабасыны» ортасында жай№асса, ал єосалєы екi оєпан шахта алабасыны» екi єанатанда /флангаларынды/ орналасады. Керсетiлге екi оєпан шахта алабасыны» шек арасында /1.7 в серетi/, не болмаса теменгi шек арасвiнда орнасаласу мѕмкiн /1.7 г суретi/.
Туйдектел кєосаєтал№ан комбинированный/ Екi басты оєпан /ствол/ шахта алабасыны» орталы№ында бiрiншi вариантєа уєсас жайдасан, ал ѕшiншi оєпан шахта алабасыны» жо№ар№ы шек арасынан екiншi вариантєа уєсас орыналады /1.7 д суретi/.
Іазбалау алдында№а шахта кјмiр єорын єазыпалу ѕшiн шахта алабын бјлiп єиып – пiшѕ.
Шахта алабасыны» формасы кенiшiнi» орын геология жа№дайына байланысты ёр тѕрлi балады. Шахта алабы бiр №Ѕтас жазыє болып геологиялыє жары№ы болмаса тiк бурышты болып кен єазу iciнe ы»№айлы болады / 1.8. сурет /. Жазба єабатты шахта алабы планда горизонталь жазыєты№ында, ал тiк єабаттар вертикаль жазыєты№ында керсетiледi. Кейбiр шахта алабыны» егжей јтегжейi кайiр єабатыны» жазыєты№ында керсетiле бередi.
°р-бiр шахта алабыны» шекарасы болады/ Шахта алабыны» жо№ар№ы жаєта№ы шеєарасы» /1.8 сурет/ аб жолады шекара вг темегi шекара, ал АВ мен БГ арасында№ы жаилым шекарасы /граница по простираний/ аталады. Кей бiр кен iшiнде кездесетiн iрi геология жараєтар шахта алабарыны» таби№и шеєарасы бола єалады. °рине мундай жа№дай да шахта алабасыны» формасы тiк бураштан јзiше болады.
Кен iшiнде iрi геологиялыє жарыєтар кездеспесе шахта алабасны» шекара мјлшерi шахтаны» ендiрiстiк онiмiке ылаиєтап алады. Шахтаны» јнiмi деп /мощность шахты/ уаєыт мјлшерiмен/ тёулiк, жыл iшiнде /єыр№а кјтiрiлетiн пайдалы єазбаны» санын атайды.
Не №Ѕрлым шахтаны» енiмдiгi кјп болсаак, сол №Ѕрлыє шахта алабасыны» мјлшерi, пайдалы єазбаны» јндiрiстiк єоры.
пром соншалыє кјп болады. Атал№ан параметрларды» шахтаны» єызмет мерзiмi мен Т єатнасын келесi формулудан керемiз:

Шахта јнiмдiлiгi не №Ѕрлым жо№ары болса, соншашалыє техникоэкономикалыє керсеткiшi жаєсы болады. Осы кѕнгi кјмiр шахтыларыны» јнiмдiлiгiн кебiнесе жылына, 1.8 деп 3?6 млн. т. дейн жабаланып алынып жЅр. Мундай шахтыларды» єызмет јмiрi 50-60 жылдан кем болмайды. Атал№ан жа№дай№а сёйкес шахта алабасыны» мелшерi: жазыє кјмiр єабаттарында жайылым ба№ытымен 3 тен 10 км дейн, жёне єЅлама бетiмен 1,5 нан 3 км дейн; тiк єабаттарды жайлым ба№ытымен – 2,5 нан 7 км дейн, ал єЅлама бетiмен 0,8 ден 1,5 км дейн.
Кен жумысын уымдастыру№а ы»№айлып шахта алабасын єанаттар№а, бремсберг, уклон алабына, этаждар№а, панельге, та№ы басєа єазып алу№а ыєшам алабасына белiнедi /1.9 сурет/.
Шахта опанын шахта алабыны» орталы№ыны еткiзiп шахта алабын екi єанатєа белiп тастайды. Егер єанат мјлшерi бiрдей болса те» єанатты алабы, ал те» болмаса – єанатты аталады. Жер бетiнi» рельеф»не байланысты, не болмаса шахта алабасы су бассейнiнен теменде єалып шахта оєпаны алабыны» орта кезiнен жай№асу№а орын боямай єалса, сынар єанатты алаба пайда болады.
Іос єанатты шахтыларда тазарту жумысы шахтыны» екi єанатында бiрдей жѕргiзiлiп шахтыны» јнiмдiгiн кебейтедi.
Шахта алабасын ерлеу алабы /поле по восстанию/ ягный бремсберг алабы /окпанын тј»iкегiндегi камералар орныластын нeriзri горизонттан жогары/, жёне єЅлама алабы /уклонное поле /нeriзri горизонттан темен/.
Шахта алабасын єазын алу№ы» №айлып кен ѕнгiлерi арєалы этаж, панель, горизонтка беледi.
Шахта алабасын этаж эдiсiмен дайындаганда /1,9 а суретi/, этаж штректерiмен узыннан созыл№ан участкеге /этаж№а/ беледi; жо№ар№ы шек арасы вентиляция штрегi, ал теменгiсi– транспорт (танушы) штрегi, ал екi жає єанаты шахта алабасынын шек арасына тiреледi. Шахта алабасынын барлыє этаждарынын жумысы јрлеу бетiнде№i кѕрделi бремсберг, ал ылдый єЅлама бетiндегi – курделi уклон єызметiметiмен єамтамасыз етiледi. Этажды» штрек арасыны» єЅлама биiктiгi 200 – 450 м арасында. °детте осындай параметрде тазалау забой фронты шахты№а жуктелген ендiрiс енiиiн єамтамасызету єамтамасыз етiледi. Этаждыє биiктiгiн їэ мына формуламен шамалу№а болады:

МЅнда L - тазалау жумысынын жылдыє мерзiмде жылжу мјлшерi,м;
- пайдалы єазбаны» ты№ызды№ы, т/м3;
m-кабатты» орташа есеппен ал№анда№ы єалынды№ы;
с - этажда№ы кјмiрдi толыє ойып алу коэффициентi;
2 -єос каннатты шахты» жумыс фронтыны» саны;
m кјбейтiндiсi єатбаны» /пластын/ јнiмдiлi№iн т/м2 јлшемi мен сипаттайды. Егерде єазыла№ынып жатєан жал№ыз єабат /пласт/ орнында кјп єабатты кен болса этажды» енкей (єЅлама) биiктi№i мына формуламен анєталады:

МЅнда р- бiр мезгiлде тугелде єазылатын єабатты єосынды єалы»ды№ы не болмаса оны» бiр бјлегiнi» єосынды јнiмi я№ный рр1+р2+…+рn.
Этажды» е»кей бетiнi» тiк жадыєтыєта№ы проекциясын этажды» тiк биiктiгi деп аталады. Этажды» тiк биiктiгiн їэ мына формуламен табылады:

МЅнда -пласты» тѕсу бурышы, град;
Этаж єанатын участкiлi деп атайтын аралыє бремсберг не болмаса скатпен арєылы кiшi бјлiмгi бјлiнедi. Бремсберг не скатты» ѕлесiне тиiген этажды» бјлiгiн єазып алынатын алаба атанады /выемочное поле/. Кен ѕ»гiлерiнi» орыналасуына байланысты сы»ар не єос, єанатты алаба болуы мѕмкiн. Іуламалы бетiмен єазып алынатын алаба кјбiнесе екiге бјлiнедi /подэтаж№а/. °р-бiр подэтажда бiр №ана лава жай№астырылады. Подэтажды» шек арасы аралыє /подэтажный/ штректен јтедi.
Панель ёдiсiмен дайында№анда шахта алабасы (1.9,i сур) ылдый№ы беттеп єає бјлiнiп /мјлшер шамасы 800-1200м дейiн/, ал узындыє мјлшерi 1500-2000м жетедi. Шахтыны» негiзгi тасу штрегiнен панельдi» ёлбетте орта кедiнен јрге єаєарай панель бремсбергi ѕ»гiленiн, кейiннен сол штректен ылдый№а беттеп пенель уклоны ѕ»гiленедi.
Панель ылдый№ы єарай /конвейер, вентиляция/ штректерi арєылы ярусєа бјлiндi. Екi штректi» арасында бiр лава орналасады. Панель ёдiсiнi» этаж ёдiсiнiмен салыстыр№анда№ы артыє шылы№ы єазап алу iсiн шо№ырландырып, єарєындату№а жой ашады. Концентрация /шо№ырландыр/ iсi кјмiрдi» јзiндiк єунын тјмендетедi. Панель ёдiсiнде ярустарда кјмiр єорын шегiнѕ ёдiсiмен кјмiрдi забойлардан негiзгi тасу штректерiне прогрессивтi конвейер транспортымен жеткiзѕге мѕмкiндiє ту№ызады.
Панель ёдiсiнi» кемiстiгiне мыналарды жатєызу№а болады - этаж ёдiсiндегiдей емес е»кей ѕ»гiлердi» сана ана №урлым кјп болады, жер астында№ы штрек бойымен тасылатын транспорт жумысы 20-30% ул№аяды.
Панель ёдiсiн жазыє не кјлбеу жазыл№ан 16-18 дейн кјмiр єабаттар єорын єарєјнды єазып алу ѕшiн єолданады/ Погоризонтты /1.9 в сур./ дайынды№ында ор жа№ында№ы боласын тјменгi єЅлаша алабалары шахтаны» нeгiзгi горизонтынасаналады. °p-бip бремсберг не алабы шeгiну ёдiciмeн єазылып алынатын столб аталатын алаба№а єадыпаланады.
Пласты»ы» єулама бурышы 12 дейн, пласт јте газдi /1т єазып алынатын кемiрден 15м жо№ары/, сый№ызушы жынысты» јте сулы болып, кѕрделi гипсометрия жёне геология бузылымыны» єулама буры кемiр єабатыныє єулаума бЅрышына жаєын болып, єазба столбы атал№ан алаба геология бyзылысаpaсына сыябын болса єолдану№а дурыс деп табылады.
Горизонтты бјлек столбтар№а (јрге болсан, томенгi бетке болсын) бјлу ёдiсi кен орын ал№ан себебтерi механизмдi комплекстердi» кобеюiпе, лава жабдыєтарыны» монтаж жёне демонтаж жумысы азайту, шахтыны» терендеуi мен кемiрден шы№тын газды» кобеюiнен байланысты.
Блок дайындсы /1.9 г сурет/ жер астында№ы узыттын мјлшерi 8-12км шаха алабы 2-4 бјлшекке /блок/ белiнедi.
Погоризонтты ёдiстiн кен орын ал№ан себебтерi мынау: механизмдi комплекстердiн кјбеюi, лава жабдыєтарыны» монтаж жёне демонтаж жЅмысыны» азаюы, осы№ан єoca, шахтыны» терендеуi мен кјмipден шы№атын газды» кјбеюi.
Шахта алтасын блок дайында№анда /1.9,г сурет/ жер астында№ы Ѕзындыє мјлшерi 8-12км шахта албасы 2-4 бјлекке /блок/ бјлiнедi. °р-бiр блок iшiнде тазарту жёне дайындаушы ѕ»гi ѕ»гiлейтi» забойларды» ауасын ауыстыратан вентиляция тармаєтары јз алдында дербес болуы єажет: бiрiншi жел кiрiтiн, екiншiсiден шы№атын. °р блоктарды» бёрiнде бiрден јтедi єадып алын№ан пайдалы єазба блоктарда» бас транспорт штрегiмен СКИП оєпанына жеткiзiлiп жатады. Жер астында№ы шахта алабасын блокєа мынадай жа№дайда бјлген дѕрыс: шахта алабасыны» Ѕзынды№ы ѕкм асса, жiреса јте газда кјiрдi кјп єабатты кјрсеткiшке не болып тЅр№ан шахтады» (8 деп 10мы» т/тдукiп нен жо№ары).
Жер астында№ы шахта алабасыны» белiмдерi єызып пайдалану тёртiбi.
Метан бойынша III жёне жо№ар№ы категориялы шахталарда, этаждарды жёне панель iшiндегi ярусты жо№ардан бастап темен єарай iреттеп пайдаланады /нисходящие/. Суы кјп, газы аз шахталарда ѕкметтi» кен ендiрiсiнде хаупсiздiк баєылау мекемесiнi» (госгортехадзор) шешiмi бойынша тјменнен жо№ары алатын тёртiпкеде Ѕлыєсат берiледi /ерлеу/. Этажда№ы кемiр єорын тiкелей не керi єайту ёдiсiмен алу№а болады. Бiрiншiсiнде тазалау жЅмысы ортадан басталып шахтыны» шек арасына карай бетвалса /10,а сур/ eкiншiciнде-кepiciншe/10, б сур/.
Керiсiншi ёдiстiє тiкелей ёдiске єараганда, Ѕтымды жагына мыналарды жаткызамы».
Этаж жене ярус штректерiнi» тiреулерiн саєтап тЅру шы№ыны аразан№а тѕснек.
Этаж не ярус транспорт штрегiмен берiлiп тур№ан таза ауаны№ кен алын№ан орын№а сi»iп кету мѕмкiншiлiгiн азайту мумкiншiлiгiн тарылтады. Шегiну ёдiсiмен кјмыр єазып кележатєан кѕннi» езiнде јрт шы№а єалса ерт орны /1.10сур/ бегет /1/ ардылы белiнiп бегеудi» алдынан кеiн тiлiп-јтетiн ѕ»и неге; жана лаваны баста№а жолашылады.
Шегiну ёдiсiн єолданылатын этаж не ярусты» ёзiрлiгiн алдын ала єамты№ан кезде тазарту жѕмысымен жер астында№ы єазындыларды дайындау жумысыны» орындаунда бiр – бiрiне кедергi тѕ№ызбай транспорт, механизм, єондур№ыларды» пайдалануы жаєсарады.
.Алдын ала ѕ»№ленген штректер кен єабатын толыє зерттеуге мѕмкiншiлiк тѕ№ызады.
Кен орнын тiк бетiлен єазу ёдiсiнiн тиымды жа№ына мыналар жатады: Тазалау забойларды дайындау мерзiмi єысєа жене алдынала јтетiн штрек шы№ындары аз болып. Бул штректердiн он бойлы ар№ан сайын , ауа ауыстыру iсi єыйындай тѕседi.
Шахта алабасын панель ёдiсiмен дайындайтын болса ярус алабасын шегiку ёдiсiмен эр – дайым єаз№ан дурыс шахта алабасы этаж№а бјлiнсе шегiну ёдiсi тек єана шахта єанатынын мјлшерi 2км аспайтын болса єолданылуы мулекiн . Бремсберг алабасында№ы панельдар шахта ны» ортасынан бастап шетке єарай алынады. Панельдердiн осы тёртiббен дайындау ёдiсi ал№ашкы панельдерi дайында№анда бас штрек ѕє№iлеу жѕмыс кјлкмiн азайтѕ№а мѕлекiншiлiк бередi.
Шахта алабасыны» панельдерi шахтыны» шеткi шек арасынан орталыєєа єарай шегiнiп алын№ан жен, ейткенi мѕндайда басты штрек бiртiндеп ешiрiле бередi. Шахта алабасын дайындау /подготовка/ ёдiсiне, дайындал№ан алаба белiмдерiнi» iске єосу тёртiбi жёне шахта алабасыны» iшiндегi оєпандарды» орналасуына байла ауа ауыстыру схемалары ёр тѕрi кездеседi.
/1.11 сур/ этаж ёдiсiмен дайында№ын шахта абрабасында оєпандарды» орналасуына байланысты кездесетi» ауа алмастыру вентиляция схемалары кјрсетiлген. Оєпандарды» ортаяыєта жай№асєан жа№дайда таза ауа 1 оєпанан жер бетiнен кiрiп оєпан тј»iрегiндегi камералардан шыгып, нЅзделi бремсберг арєылы тасушы штрекке жете екiге бјлiнiп тазарту лавалар№а барады. Пайдала№ан ауа ыластанын вентиляция штрегiне шыгын, содын кейiн адамдар жѕретiн ходокпен вентиляция оєпанына /2/ жетiп ёрi єарай атмосфера№а шы№ады. Шахтыны» ылдыйда№ы кен алабасындада ауа осылайша ауыстырылып турады. /1.11, а сур/ кјрсетiлген шахталы» јр бетiндегi алабасында пайдалан№ан ауа жо№арыдан ходок бойымен темен жылжыйды. Бѕл схема№а ыл№ый жол берiле бермейдi. Хаупсiздiк ережесi бойынша газды шахталарда пайдалан№ан ауа кјмiр єабатыны» єЅлама бѕрышы 10є дан жо№ары болса тек ерге єарай беттеп жiберуге рѕєсат берiледi.
Оєпандарды» орталыєтан-iрiктелген схемамен орналасєан жа№дайда /1.11,б сур/ /центрально-отнесенный/ ыластан№ан ауаны ёр єашанда јрге карай а№ыдып жатады. Бѕл схеманы» бiраз кемiстiгi долуына байланысты шахталарда селдiр кездесiп тЅрады. ґте газды шахталарда жёне кјмiр єабатылы» єЅлама бѕрыны 10є жо№ары болек шахта алабасын ашу ѕшiн негiзiнде єЅрастырыл№ан /комбинированный/ оєпан орналастыру схемалары єолданылады.
Орталыє ке болмаса орталыє-iрiктелген схемаларда ентиляция а№ыс жолы лава этажды» шек арасына жеткенде барыншы Ѕзарады. Шахта оєпандары диагональдi орналасєан схемасында вентиляция а№ыс жолы єыскалау болып лаваны» этаж iшiндегi орын алысына байланысты мынадай кемшiшiлiктерi бар: аралыєтыєтарыны» алысты№ына байланысты екi жаєты сбойкаменєысу жёне флангада№ы опандарды єосалєы жЅмысєа пайдалану єиын№а