Конспект по истории Беларуси
Вашчыла збег на Укр., дзе и помер. У гэты перыяд сялянски рух на Белар. знаходзиуся и пад уплывам казацк. руху Укр. У 1768 г. беларусы были уцягнуты у паустанне на правабярэжнай Укр. на чале з Жэлезняком и Гонтам, атр. наз. "Калииушчына".
Т. ч. працэс наладжвання эканамичных сувязяу, аднаулене эканомики на аснове старых унешнеэканамичных рычагоу, прамогапрамога насилля над массами працоуных суправаджалися сацыяльными канфликтами, яшчэ больш аслабляушыми дзяржаву.
2. У др. пал. 18 ст. унутр. слабина Р. П. стала видавочная. Назирауся практычна ппаралич цэнтральнай улады. Кали 1582 — 1762 гг. 40% паседжанняу сейма было сорвана из-за "либерум вета", то далей увогуле рэдка яки сейм быу выниковым. У вынику паслаблення цэнтральнай улады расце роля павятовых и ваяводских сеймикау у рассматрэнни финансовых и ваенных пытанняу. Палитычная слабина стала прычынай ваеннай слабасци Р. П. Рэгулярнае дзяржаунае войска складалася са шляхецкай конницы и пяхоты, але им часта невыплачвали грошы, у адказ войски рабавали насельництва. Р. П. стала губляць самастойнасць палит. курса. Усе большым становилася умяшательства суседзяу ва унутраныя справы Р. П.
Але шляхта працягвала личыць палит. лад Р. П. найвяликшым дасягненнем и не хацела паступицца не адной з "заложаных" шляхецких вольнасцей. Безумоуна у краине были силы якия разумели неабходнасць палит. и эканам. рэформ. У вынику намаганняу прагрэсиуных колау были прыняты рэформы 1764 — 66 г. и Кансцитуцыя 3 мая 1791 г. Абапираючыся на сяр. шляхту Чартарыйским у 1764 г. паспрабавали правесци меры па умацн. цэнтр. улады. Было абмежавана выкарыстоуване "либерум вета". Дэпутаты сейма не павинны были прытрымливацца парадкау мясц. сеймикау. И хаця гэта были абмежаваныя спробы, але и яны не были падтрыманы. 3 мая 1791 г. сейм прыняу Канстытуцыю, якая фармальна ликвидавала аутаномию и рэштки дзяржаунасци ВКЛ и утварала унитарную дзяржаву. Войска павинна складаць не боьш чым 15 тыс. чалавек. Канстытуцыя захавала правы и прывелеи шляхты, але паспрабавала зблизиць их з правами мяшчан.
Сродкам для гэтага быу дазвол гандляваць, а мяшчанам набываць зямельную маемасць, займаць гражданския и ваенныя пасады. Прыгоннае права не было скасавана. Усе рашэнни сейма павинны были прымацца большасцю галасоу. "Либерум вета" скасоувауся. И хаця Канстытуцыя мела абмежаваны характар, але спрыяла знишчэнню феадальнай анархии. Стваралися умовы для развицця капитализму. Але нават такия абмежаваныя меры выкликали супрациуленне шляхтыСуседния краины: Прусия, Аустрыя, Расия таксама не были зацикаулены у аздарауленни Р. П. У вынику была разыграна нац.-рэлиг. карта. Карыстаючыся аховы праваслауя у Р. П. Расия и Прусия выдвинули дэсидэнтау (правасл. з катол.) Сейм 1764 г. адхилиу гэты праект. У адказ Расия увела вайска у Беларусь. Пры падтрымцы рус. пасла Рапнина дыседэнты утварыли у 1767 г. у Таруни пратэстацыю и у Слуцку канфедэрацыю.
Гэтую канфедэрацыю узяла пад сваю апеку Катярына IIУ Радаме утварылася канфедэрацыя катал. шляхтысхильнай да саюзу з Расияй. На дапамогу канфедэратам прыбыла 40 тыс. рус. армия. У вынику у 1768 г. были ураунаваны у правах католики и праваслауныя. Прациуники ураунавання стварыли канфедэрацыю на чале з Юзэфам Пулацким у Бары (Укр.). "Барския" канфедэраты имкнулися да поунай незалежнасци и цэласнасци Р. П. У кастрычн. 1768 г. руск. войски разбили канфедэратау — першы падзел Р. П. (1772 г.) У вынику якога да Расия, Аустрыя, Прусия падзялили Р. П. Да Расии адышла усх. Белар.
Други падзел адбыуся у 1793 г. у вынику якога да Рас. адышла цэнтр. Белар. Выратаваць Р. П. мог тольки цуд. Таким крокам магло стаць паустанне Т. Касцюшки пасля яго паражэння у 1795 г. адбыуся трэци падзел Р. П. У вынику якога зап. Бел. адышла да Расии.
БЕЛАРУСЬ У СКЛАДЗЕ РАСИЙСКАЙ ИМПЕРЫИ ( кан. ХVIII — пач. XIX ст.)
1. Администрацыйна -гаспадарчыя пераутварэнни царскага урада на землях Беларуси.
2. Беларусь у вайне 1812 г.
3. Эканомика Беларуси у кан. ХVIII — пач. XIX ст.
1. У вынику 3 падзела Р. П. да Расии адышли беларуския земли з насельництвам звыш 3 млн. чалавек. На гэтыя земли было распаусюджана администр.-тэрытар. дзяленне аналагичнае расийскаму. Спачатку 3-х ступенчатае: губерня, правинцыя, уезд. Затым 2-х: губерня, уезд. Тэрыторыя Беларуси увашла у склад губерняу: Виленская, Вицебская, Магилеуская, Минская, Гродзенская; пры гэтым у склад Вицебскай увашли таксама уезды з 3 руск. и латышск. паселишчами, а у Виленскую и Гродзенскую уезды з 3 польск. и литоуск. паселишчами.
Вицебская и Магилеуская губерни были аб`яднаны у Беларускае вицэ-губернатарства, а Виленская, Гродзенская и Минская — у Литоускае вицэ-губернатарства. Выканаучая улада перадавалася губернатарм, у губернских гарадах губернския прауленни, казенныя палаты и инш. установы. Насельництва Белар. на працягу месяца пасля выдання загаду урада аб уключэнни у склад Расии прыводзилися да прысяги. Асобы, якия адмовилися павинны были у 3 месячны срок выехаць за мяжу. Им дазвалялася распрадаць нерухомасць. Па заканчэнни тэрмину непраданая нерухомасць перадавалася у казну. Шляхце прысягаушай уладзе надавалися тыя ж правы, што и расийскаму дваранству. Але руск. урад знишчыу иснуючую тут бескантрольную уладу и самастойнасць магнатау, скасавау и права мець уласныя войски, межы, абмежавау самастойнасць шляхты. У мэтах умацавання сваей сац. апоры у зах. землях, царски урад шырока раздавау тут земли з сялянами руск. памешчыкам, буйным ваен. чынам и дзярж. саноуникам. Найбольш буйныя уладанни были даны кн. Пацемкину, графу Румянцеву-Задунайскаму. Усяго за 1772 — 1801 гг. на Беларуси было разданарус. памешч. больш 200 тыс. рэвизких душ (мужчыны). Была таксама захавана арэнда казеннай маемасци. У пач. 19 ст. амаль усе яны были у арэндзе у духавенства и чыноуникау. Па жалаванай грамаце Кацярыне II у 1774 г. была утворана беларуская катал. иепархия. Устанауливалася свабодная каталицкая веравызнанне, захоувалися земельн. уладанни каталицких касцелау и манастыроу. На беларуския гарады было распаусюджана палажэнне "Жалаванай граматы гарадам" 1785 г. У их ликвидавалася юрысдыкцыя свецких и духоуных феадалау у адносинах да иснаваушых на их землях гараджан. Многия прыватныя гарады и мястэчки были выкуплены урадам. Для киравання гаспадарчым жыццем гарадоу з прадстауникоу гарацких саслоуяу выбиралася Дума. Купецтва мела права на гильдэйскую арганизацыю. Па сутнасци грамата даная гарадам служыла интарэсам развиваушайся буржуазии. Становищча сялян амаль не змянилася. Прауда, у вынику перавода секвестраваных маенткау у разрад дзяржауных пражываючыя у их сяляне пазбаулялися ад бескантрольных самауласникау. Разам з тым некаторыи катэгорыи сялян якия раней личылися свободными были ператвораны у прыгонных. На Беларуси была распаусюджана рас. падатковая систэма. Усе падаткаабкладаемае насельництва павинна было плациць падушны падатак (раней падымны), земски збор. Купецтва плацила 1/4 частку % ад абвешчанага капиталу. У першыя гады уключэння Бел. у склад Рас. Имп. урад аблегчыу насельництву выплату дзярж падаткау. Так у снежни 1772 г. насельництва усх. Бел. на паугода было пазбаулена ад падаткау, ажыццяул. гэта з палит. меркаванняу и дзярж. неабходнасци. У красавику 1793 г. на два гады вызваляецца ад падаткаабкладання цэнтр. Белар. З 1797 г. на працягу 10 гадоу усе губернии Бел. плацили падатак у 2 разы меньш, чым рус. губурнии. Асобныя загады адносилися да становишча яур. насельн. Яурэям, якия займалися гандлям дазволили записвацца у купецтва. Загадам 1794 г. устанауливалася рыса аседласци у межах бел. и укр. губерн.
Асноун. закон. кодэксам для Беларуси працяглы час заставауся Трэци Статут ВКЛ. Але у губерниях па расийск. узору были утвораны 2 палаты у судах: грамацк. и крыминальнага права, а таксама Верхния суды. Ацэнки уключэння Бел. у склад Расии сення носяць дэяметрычны супрацьлеглы характар. Традыцыйны гимт. погляд на гэтыя падзеи, што у вынику уключэння Бел. у склад Расии была перарвана прымусовая паланизацыя и акаталичванне беларусау, супрацьлеглы — што паланизацыя не тольки не зменьшылася, але и узмацнилася. Пазбауленне ад рэлигийнага прыгнету вельми спрэчнае. Але разглядаючы першыя пераутварэнни расю уладуможна вызначыць некаторыя станоучыя моманты:
быу пакладзены канец феадальнай анархии, якая была перашкодай эканам. развиццю;
уключэнню Беларуси у агульнарас. систэму гаспадарання, агульнарасийски рынак, што спрыяла аздарауленню эканомики;
адбылося рэлигийнае з`яднанне усх. слав. народау
Першапачаткова Бел. урад характарызавауся асцярожнасцю, памяркоунасцю, але у далейшым прадпрымалися кроки якия раз`ядноували грамацтва. Край раскалоуся на 2 частки. Расия не уличвала, што Беларусь перажыла свой асабисты этап культурнага и эканамичнага развицця, што разам з польскими тэндэнцыями были и польска-литоуския настрои, што бел. край и бел. народ у пач. 19 ст. прадстауляу сябе не часткай якога-небудзь народа, а аутаномнай, даволи интыграванай адзинкай.
2. У вынику рэвалюцыи канца 18 ст. у Фр. прышла да улады буйная буржуазия. Яе узначалиу Напалеон. У 1804 г. абвясциушы сябе Императарам Францыи, у интарэсах французкай буржуазии ен веу захопницкия войны,парабациу народы и шматликия гасударствы.
Прайшло усяго 18 год рускага гаспадарання на Беларуси, таму сувязь з Расияй была даволи слабай, у вярхоуных слаях грамацтва яшчэ были моцныя настрои настальгии па страчанай вольницы, а прагрэсиуная думка не прымала метады знишчэння польскай дзяржаунасци. Асноуная масса насельництва была абыякавай да марау и идэй пануючага класу. Дамагаючыся поунай падтрымки польскага грамацтва Напалеон абяцау адрадзиць Р. П. у межах 1772 г.
У ноч на 24 чэрвеня 1812 года 600 тыс. армия Напалеона перайшла межы Расии. У яки ужо раз Беларусь стала тэатрам ваен. дзеянняу. Кали Напалеон веу падрыхтоукуда вайны, ен планавау раптоуным нападам разбиць асноуныя силы Расии у раене Гродна захаваушы сваю ударную силу, спыницца у Минску и Смаленску, правясци зиму у Литве и перанесци кампанию на 13 г. Супраць войск Напалеона Расия у пач. вайны выставила каля 185 тыс. салдат. Руския войски складалися з трох армий:
першая пад камандваннем Барклая де Толи;
другая — Баграциена;
трэцяя — генерала Тарнасава.
Рус. войски ухиляючыся ад рашучых дзеянняу адступала. Адступленне суправаджалася жорсткими схватками з пратиуникам. За 190 крывавых дзен и начэй вайны 1812 г. адбылося 80 буйных баеу з французами, амаль палова на тэр. Беларуси. У самым пачатку вайны чэрвени — липени найбольш буйныя баи были пад Мирам, навагрудкам, Карэличами. Рухаючыся у глыб Расии армия Напалеона, на працягу липеня заваявала амаль усю тэрыторыю Расии Жадючы за кошт захопл. тэрыторыи пашырыць базу снабжэння сваей армии харчаваннем и куражом Напалеон арганизавау и Литве и Беларуси свае кираване. Увесь апарат киравання састаяу з мясцовых памешчыкау и падчыняуся фр. губернатарам. Выконваючы задачу забеспячэння армии праводзилися массавыя рэквизии фуражу и харчавання у насельництва. Вяликия разбурэнни мели месца на шляху прадвижэння фр. армии. Але бел. народ з першых жа дзен падняуся на партыз барацьбу и стау на шлях непадпарадкавання и сваим памешчыкам. Яны пакидали свае дамы, забирали маемасць и цэлыми весками ухадзили у лясы.
Канчатковы разгром армии Напалеона адбыуся на рацэ Беразина у раене Барысава и каля вески Студзенки пры пераправе. На Беразине патанула и загинула каля 20 тыс. французау. Рэштки армии змагли вырвацца з акружэння. 22 листапада быу разбиты апошни арганизаваны атрад французау. У мястэчку Смаргонь Напалеон з рэштками войск, у адзенни польскага афицэру, збег у Парыж. Беларусь падверглася жорсткаму апусташэнню. Рэзка скарацилася колькасць насельництва. Напрыклад, у Минску у 1811 г. было 11 тыс. жыхароу, а у 1812 — каля 3,5 тыс. жыхароу. Амаль напалову скарацилася пагалоу`е жывелы, удвая зменьш. пасеуныя плошчы. Многия населеныя пункты были не тольки разбураны, але и знишчаны. Цяжки стан сялян не хвалявау урад. феад.-прыгонницкия адносины засталися.
3. Апошния дзесяцигодзи 18 ст. пач. 19 ст. пераарыентацыяй беларускай эканомики на расийски рынак. Патрэбы рас. рынку дыктавали пашырэнне пасевау збожжавых и тэхничных культур, бульбы. Памешчыки Магилеускай и Гродзенскай губерняу стали разводзиць танкарунных авечак. Назирауся далейшы рост мануфактур: канатных, палатняных, суконных, шкляных, скураных. У нас гэта были вотчынныя мануфактуры, дзе прымянялася праца прыгонных сялян. Паступова стала ажыуляцца гаспадарчае жыцце гарадоу и гандаль з Беларуси у Маскву, Петярбург и инш. гарады. Вывозилися мед, воск, лен, парусина, сукно, скуры. Пашырыуся вываз на Укр. — беларуски лес выкарыстоували пры будауництве Чарнаморскага флотуВяликую долю вывазу састауляла гарэлка. З рус. гарадоу на Бел. везли прам. тавары: тканины, жалезн. вырабы, посуд, каланияльныя тавары; з Укр. прывозили хлеб, тытунь, жывелу. Указам сената у 1774 г. быу абвешчаны дзяржауны продаж соли. Гандлю спрыяла палаж. дарог. На Беларуси, як и у Расии у гэты перыяд адбывауся працэс разлаж. феад.-прыгон. систэмы и праникненне ва усе сферы эканомики капиталист. формау. Асабиста гэта было бачна у памешч. гаспадарках. У сувязи з павял. попыту на хлеб памешчыки павяличыли сваю запашку. Доля памешчыцких зямель складала ад 30% да 50%усих ворыуных зямель. Была спецыялизацыя с/г вытворчасци. Напрыклад, у Вицебскай губернии и поун. Магилеускай губерниивырошчвалася канапля и г. д. Важнейшай культурай стала бульба, яе пасевы узрасли 20 — 25 разоу. Таварны характар набыло винакурэнне и танкаруннае ауцаводства. Новай з`явай было развицце агратэхники: прам. с/г машын, сартавых сямян, угнаенняу и г. д. Аднак новыя з`явы у памешч. гаспадарках захапляли не больш 2% усих гаспадарак. Прыгонная паншчыная праца, низки узровень тэхники перавагали. С/г марудна уцягвалася у фармираванне капитал. адносин. Развицце тав./ганд. адносин спрыяла павеличэнню маемаснай дэферэнтацыи сярод сялян. Яны падзялялися на 3 катэгорыи:
цяглыя, якия мели зямельныя надзелы;
агародники, якия мели тольки прысядзибную зямлю;
бабыли (кушники, калунники), якия працавали у заможных сялян, або адрабатывали за их паншчыну за аплату натурай.
Нягледзячы на захаванне паншчыны капиталистычныя формы усе ж праникали и у сялянскае гаспадарства.
Старажытная Беларусь
Першыя насельнiкi
А)Балцкiя
Б) Раннеславянскiя плямены на тэрыторыi Беларусi.
3) Гаспадарка i побыт.
1. Тэрыторыя Беларусi не ўваходзiць у прарадзiму чалавека. Тут ўпершыню чалавек з’явiўся у канцы – сярэдзiне старажытна-каменнага веку (больш за 40000 год да н. э.). Сляды знаходжання чалавека выяўлены каля в. Бердыж на р. Сож (Гомельская вобласць) i каля в. Валяцiчы на р. Ясельда (Бэсцкая воблаць). Пазней чалавек з’явiўся на поўначы Беларусi у 7-5 тысячагоддзi да н.э. Засяленне Беларусi iшло некалькiмi шляхамi:
з усходу
з поўдня (Прыдняпроўе, Зах. Дзвiна)
з паўдневага захаду (Польшча)
з захаду (Германiя)
Даволi позняе засяленне Беларусi абумоўлена:
малай колькасцю першабытнага чалавека
антрапагенез праходзiў на поўднi, i таму мала, хто дайшоў да Беларусi
неспрыяльныя прыродныя ўмовы (ледавiк)
Людзi гэтага часу выраблялi прылады працы: наканечнiкi, дроцiкi, нажы, скрабкi, праколкi i iнш. Для гэтага выкарыстоўвалiся iклы, рагi i косцi жывел. З чарапоў, жардзiн i касцей, скуры будавалi жылле, побач мелiся вогнiшчы, гаспадарчыя ямы-лядоўнi, запасы палiва, месцы для пераапроцоўкi крэмню. Узнiкае мастацтва. На сценах пячор малююцца выявы жывел, аб’ектаў палявання. З iклаў маманту выраблялiся статуi жанчын, птушак, рыб i iнш. Першабытныя людзi не аддзялялi сябе ад наваколля. Адсюль уяўленнi аб сувязi мiж суродзiчамi i татэмамi – жывеламi, мiфалагiчнымi родапачынальнiкамi. Людзi верылi, што могуць уздзейнiчаць на iншых людзей i нават на з’явы прыроды, пры дапамозе магiчных дзеянняў, рытуалаў. Узнукаюць уяўленнi аб магчамасцi жыцця на тым свеце, якое людзi забяспечвалi складанымi пахавальнымi абрадамi. Паводзiны людзе рэгулявалiся традыцыямi i звычаямi, родавай мараллю. Парушальнiкi выключалiся з рода.
Ледавiк перыядычна то пакiдау терыторыю Беларусi, то вяртаўся зноў. Нарэшце 10000 г. да н.э. ен знiк канчаткова. На гэтым скончыўся палеалiт i пачаўся мезалiт. Пачалося больш трывалае засяленне людзьмi Беларусi. Яно адбывалася у асноуным па рэках. У гэты перыяд была вынайдзена магутная паляунiчая зброя: лук са стрэламi. Наканечнiкi для стрэл выраблялiся з камяневых пласцiн. Пры дапамозе лука можна было паляваць на мелкiх жывел i птушак, лучыць рыбу, свiдраваць косткi, здабываць агонь. Ва умовах лясной мясцовасцi выраблялiся сякеры i долата, якiя насаджвалiся на рукаяткi.Дзякуючы удасканаленню прылад працы нават невялiкiя абшчыны маглi станавiцца самастойнымi. Каменны век завяршаецца эпохай неалiту, якi пачауся на Беларусi 4500-4000 г. да н.э. Характэрная прыкмета яго – з’яуленне керамiкi i глiнянага посуду. Паступова адбывауся пераход ад прысвойваючай формы гаспадаркi (паляванне, рыбалка, бортнiцтва) да вытворчай.
2. а) Балты. Каля 2000 г. да н.э. пачауся бронзавы век на Беларусi. Вельмi важнай рысай яго стала земляробства i жывелагадоуля. Узнiкае маемасная няроунасць. Вылучаецца родаплеменная знаць. У 2300-1800 гг. да н.э. на Беларусi з’яуляюцца плямены, якiя выраблялi баявыя сякеры i шнуравую керамiку. Пачалося засяленне Беларусi iндаеурапейцамi. Гэта балцкiя плямены земляробцау i жывелаводау, якiя або асiмiлююць або выцясняюць мясцовае насельнiцтва. Балцкi этап на тэрыторыi Беларусi заняу частку бронзавага i увесь жалезны век да сяр. 1-га тысячагоддзя н.э. Тэрмiн “балты” зыходзiць ад назвы вострава у пауночнай Еуропе. Зборным iмем “балты называлiся лета-лiтоускiя, пруса-яцвяжскiя, днепра-дзвiнскiя, верхнеокскiя плямены. Летапiсы даносяць да нас назвы балцкiх пляменау, якiя засялялi Беларусь: лiтва, латыгола, земгола, яцвягi, а таксам лотва iлi лота. Тапанiмiка i гiдранiмiка сведчаць аб тым, што латыгола пражывалi на поуначы сучаснай Беларусi, у верхнiм Падзвiннi. Месца знаходжання лiтвы вызначаецца мiж Мiнскам i Навагрудкам на захадзе i Маладзечнам i Слонiмам на поуднi. Па суседству з лiтвою пражывалi яцвягi. На працягу 1-й паловы 1-га тысячагоддзя у жыццi балтау адбываюцца змены, у вынiку якiх насельнiцтва пераходзiць з умацаваных гардзiшч на адкрытыя селiшчы. Распаусюджваецца сельская абшына, заснаваная не на кроуна-сваяцкiх, а на эканамiчных сувязях. Высокага развiцця дасягнулi рамествы. Асноунымi заняткамi становяцца жывелаводства i земляробства, а паляванне – дапаможным.
Б) Славяне. З’яуленне славян на тжрыторыi Беларусi было вынiкам апошняй хвалi вялiкага перасялення народау. Славяне з’явiлся у 6-м тысячагоддзi н.э. на усiм Балканскiм паувостраве. Прарадзiмай славян наз: Сярэдняе i Нiжняе Падунайе, пауночнае Прычорнамор’е, пауночнае Прыкарпацце, Закауказзе i пауночны Iран. У апошнi час гiсторыкi схiляюцца, што славяне фармiравалiся у Вiсла-Одэрскiм мiжрэччы i паудневай частцы лясной зоны Усходняй Еуропы. Славяне прыйшлi на Беларусь з поудня i з захаду. Iх можная падзялiць на паудневых i заходнiх. Паудневыя – дрыгавiчы, дулебы, драуляне, валыняне. Заходнiя – славене, крывiчы, севяране, радзiмiчы, неуры, волаты. На працэс утварэння беларускай народнасцi рашаючы уплыу аказалi дрыгавiчы, крывiчы i радзiмiчы.
Дрыгавiчы пражывалi на большай частцы паудневай i значнай частцы сярэдняй Беларусi. У iх культуры прысутнiчалi характэрныя славянскiя элементы: буйныя металiчныя пацеркi, пакрытыя зерню, кольцы, керамiка, сярпы, нажы, крэсалы, падвескi. Характэрным для пахавальнага абраду з’яулялася трупаспаленне з распалажэннем памершага галавой на захад. Есць 2 меркаваннi наконт паходжання назвы: 1 – ад мясцовасцi, 2—ад славянскага iмя Дрыгавiт.
Крывiчы – гэта самае шматколькачнае племя усходнiх славян. Яны рассялялiся ад верхняга Панямоння да Кастрамского Паволжжа, ад Пскоускага возера да верхняга Сожа i Дзiсны. Крывiчы падзялялiся на Пскоускiх, Смаленскiх i Полацкiх. Адны гiсторыкi лiчаць, што крывiчы – гэта усходняе племя балтау, другiя – што гэта смешанае славянска-балцкае племя, трэццi – што гэта усходне-славянскае племя. Тэрмiн крывiчы паходзiць з балцкай тэрмiналогii, ад слова крывi, ад iмя аднаго з першых лiтоускiх язычнiцкiх мiфалагiчных багоу – ад iмя вярхоунага бога Крэва-Крэвейты, ад iмя дачкi мiфалагiчнага славянскага цара Багумiра – Скрэвы, ад мясцовасцi. Полацк – буйнейшы пасля Вiльнi (Крэу-гарадок). Потым Полацк стау дзаржауна-абразуючым цэнтрам.
Радзiмiчы – рассялялiся на тэрыторыi меншай, чым крывiчы. Есць думка аб iх паходжаннi ад ляхау. На тэрыторыi Беларусi яны прыйшлi апошнiмi. Некаторыя гiсторыкi лiчаць, што яны прыйшлi з Верхняга Падняпроуя, другiя – з Павiслення. Асноуны арэал рассялення – басейны рэк Сож i Iпуць.
3. Галоуным занаткам усходнiх славян было землеробства. Асноунымi праладамi працы былi саха i рала. Асноунымi сельскагаспадарчымi культурамi – жыта, проса, пшано, ячмень, лен, бабы, гарох, рэпа. Разводзiлi буйную i дробную рагатую жывелу, свiней, коней, сабак. Палявалi на лася, зубра, дзiка, зайца, мядзведзя, воука, бабра. Прадукты бортнiцтва складалi значную частку вывазу пры гандлю з Расiяй i iнш. Краiнамi. Развiты было рамеснiцтва. Выраблялi адзенне, абутак, посуд, жылле. Сяло – назва паселiшчау. Словамi “сяло”, “пагост” – называлi паселiшчы сялян. Двор, дом, град – месцы жыхарства феадалау.
Утварэнне Полацкага княства як моцнай дзаржавы крывiчоу у IX – XII cт.
Станауленне Тураускага княства у канцы X ст. Асаблiвасцi яго грамадска-палiтычнага уладу.
Культура старажытнасцi.
1. Бясспрэчна, што Полацкае княства паклала пачатак гiсторыi дзяржаунасцi Беларусi. Працягваюцца спрэчкi аб трактоуцы тэрмiна “палачане”. 1-я лiчаць, што палачане – старажытнае усходне-славянскае племя, ад якога пайшлi крывiчы; 2-я – што гэта арыгiнальнае племя, утворанае ад змешвання дрыгавiчоу, крывiчоу i балтау; 3-i – што палачане гэта частка крывiчоу. Полацк – першы горад на Беларусi (862 г). Горад займау выключна добрае становiшча на р. Палаце, дзе яна упадае у Зах. Дзвiну. Вазвышэнню горада спрыяла тое, што гэта быу водны гандлевы шлях са Скандынавii у Вiзантыю. Скандынаускiя сагi успамiнаюць, што у 6-м ст. на Полацкай зямлi былi свае князi. Да 9 ст. Полацк займауся збiральнiцтвам навакольных зямель вакол сябе. Але у 10 ст. ен становiцца прадметам тэрытарыльных спрэчак мiж Паудневай i Пауночнай Руссю 00 Кiевам i Ноугарадам. Хоць Полацкiя землi падпарадкоувалiся Кiеву, плацiлi яму данiну, удзельнiчалi у сумесных паходах на Вiзантыю, усе ж такi былi даволi самастойныя. У 9 – 12 ст Полацкае княства зацмала 1/3 сучаснай Беларусi. У Полацкiм княстве дзейнiчау вечавы парадак. Веча выбiрала, уздымала князеу. Вядома, што 9 гадоу Полацк быу без князя, самастойным жа князь быу толькi у пытаннях вайны.
Полацкая зямля аказалася багатай на вядомыя асобы. Першым князем быу Рагвалод. Аднчасова кiеускi князь Яраполк i Наугародскi князь Уладзiмiр пасваталiся да яго дачкi Рагнеды. У вынiку адказу Рагнеды Уладзiмiр iдзе вайной на Полацк, забiвае Рагвалода з сынамi, Рагнеду прымусова бярэ у жонкi, затым забiвае Яраполка i становiцца кiеускiм князем. Пасля няудалага замаху Рагнеды Уладзiмiр высылае яе з сынам Iзяславам на памежжа. Там быу заснаваны горад Заслауе. Стаушы дарослым Iзяслау прымае полацкi прэстол. З таго часу гна iм сядзелi Рагвалодавы унукi.
Значнай фiгурай княжацкага роду стау Усяслау Брачыслававiч (Чарадзей). Апiсанне яго утрымлiвае рэальныя i фантастычныя рысы. Улiчваючы яго буйны характар, ен княжыу вельмi доуга: 57 год (1044-1101). Першыя гады княжання ен займауся унутраным уладкаваннем. Затым павеу заваеунiцiя войны з суседзямi: з Ноугарадам (перамога на р. Чэзе). Затым ен напау на Навагрудак, якi лiчыуся кiеускiм уладаннем, у вынiку чаго 30 сакавiка 1067 адбылася бiтва на р. Нямiзе, апiсаная у слову аб палку Iгаравым. Караткачасова сядзеу ен у Кiеве, але, разумеючы свае нетрывалае становiшча там, вяртаецца на Полаччыну. Двойчы выганяуся з Полацкага прэстолу i зноу яго адваеувау. Усяслау Чарадзей быу вельмi адукаваным чалавекам, сябравау з Антонiем Пячерскiтм. Пры Усяславе была пабудавана Полацкая “Сафiя”, Полацкае княства дасягнула найвялiкшага росквiту, яго межы дайшлi да Балтыкi, дзе былi закладзены 2 кэпасцi – Кукенойс i Герцыке. Асветнiцкую справу працягвала яго унучка Еуфрасiння Полацкая. З цягам часу Полацкую дзяржаву напаткау лес усей старажытна-рускай дзяржавы, адбылося яго драбленне i паслабленне.
2. Тураускае княства – буйнейшае на землях дрыгавiчоу. Утворана у 980 г. Першы летапiсны князь – Тур, а даставерны – Святаполк Акаянны. Святаполк вырашыу дамагчыся поцнай незалежнасцi Турава ад Кiева. Ен уступiу у змову са сваiм цясцем польскiм каралем Балаславам Храбрым. Бацька Святаполка Уладзiмiр убачыу небяспеку да сябе, таму Святаполка, яго жонку i польскага каталiцкага епiскапа ен садзiць у цямнiцу. Аднак пазней па просьбе Кiеускiх баяр Святаполк быу вызвалены. Пасля смерцi Уладзiмiра заняу у 1015 г. Кiеускi трон. У гонар гэтага ен заказау адчаканiць iанеты з надпiсам “Святаполк на стале”. Адначасова ен быу князем Тураускiм. Святаполк лiчыу сваiх малодшых братоу Барыса i Глеба супернiкамi, таму падаслау да iх забойц. Але сапраудным супернiкам для яго быу Яраслау (Мудры). Ен знаходзiуся у Ноугарадзе. Выкарыстаушы абурэнне ноугарадцау забойствам Барыса i Глеба, Яраслау пачынае вацну са Святаполкам. На баку Святаполка быу Польскi кароль Баляслау Храбры. У 1019 г. на р. Альце Святаполк быу разбiты, з рэшткамi войска уцек у Польшчу, дзе хутка памер.
Пры Яраславе Мудрым Турау падпарадкоувауся Кiеву. У канцы яго княжання Турау зноу адасабляецца. Пасля смерцi Яраслава у 1054 г. кiеускi трон займае Iзяслау, захаваушы за сабою Турау. У 1078 г. Тураускiм князем становiцца сын Iзяслава Яраполк. Ен быу чалавекам смелым, вопытным ваеначальнiкам, веу барацьбу з Валынскiм княствам. Валынскiя князi падаслалi да Яраполка забойц, у 1087 г. ен быу забiты. У 1088 г. Тураускi трон займае брат Яраполка Святаполк. У 1093 ен быу запрошаны i на Кiеускi трон. Святаполк быу чалавекам сквапным, срэбралюбiвым, нажывауся на нястачы людзей. Гэта выклiкала абурэнне народа i прывяло да паустання, у пачатку якога ен хутка памер.
Паказчыкам эканамiчнага развiцця Тураускага княства з’яуляецца узнiкненне