Дыялектызмы ў творах І. Пташнікава Беларус
Садліжаць. Зрабіцца вільготным; паказваць на адлігу (СПЗБ,т.4.).
Памякчэла шэрань, чуваць было пад нагамі: садліжыць (Мсціжы,с.17).
Дзеяслоў утвораны ад назоўніка адліга.
Параўн.: адліжыць – стаць адліжным ( пра цёплае з раставаннем снегу надвор’е) (ТСБМ,т.1); сатліжыць – пацяплець (НС).
Сашмыкнуцца, зак. Зваліцца.
Жоўценькая таблетачка но-шпы сашмыкнулася з далоні і доўга кацілася ад стала па падлозе (Алімпіяда,с.32).
Сіляць,незак. Набіраць, зачэрпваць (СПЗБ,т.4).
Вот відзіш шкляначкай вадзіцу сіляем. А дзе кружачка? (Алімпіяда, с.415). Нават пясок з кучы сіляў асцярожна (Найдорф,с.53).
Параўн.: сіляць – браць, чэрпаць(Бялькевіч); засіліць – зачэрпаць (Сцяшковіч); сіляць – нанізваць (НЛ).
Склець, зак. Зябнуць, мерзнуць. (ТСБМ,т.5, ч.1,абл.).
Васіль захоча паразважаць, бо сумна вось так склець вясковаму інтэлігенту (Чакай у далёкіх Грынях, с.40).
Скрыляць , зак..Рэзаць скрылікамі (СПЗБ,т.4.).
Яма ў яе пад нагамі шырэла: яна скрыляла ў яе ад берагоў чырвоную ліпкую гліну на ўвесь штых старой рыдлёўкі (Найдорф,с.188).
Параўн.: скрылі – парэзаная тушаная бульба (ЖНС); скрылькі – суп з бульбы (Мат. мін.-мал.).
Спрудзіцца. Напружыцца (СПЗБ,т.4).
Падволы зноў паехалі адна на адну, спрудзіліся і пасталі (Тартак,с.52).
Стрэпаць,незак. Біць, хвастаць.
За хатай стрэпала шчацэ і плячы здзічэлая вішня сваёй суровай галінаю (Алімпіяда,с.499).
Сувірацца. Сварыцца, лаяцца (СПЗБ,т.5).
Акцызнік на некага сувіраўся, аж сціскаў кулакі (Лонва,с.119).
Сцюцюрыцца, зак. Скурчыцца, сціснуцца (СПЗБ,т.5).
Сама Таня сцюцюрылася ў перадку, уціснуўшыся ў сваё старое, з вялікім чорным авечым каўняром паліто (Алімпіяда,с.78.).
Сцяцца,зак.Пакрыцца лёдам, замёрзнуць; сціснуцца, зацвярдзець. (СПЗБ,т.5).
Ён пачуў, як сцяліся, змёрзшыся, у мокрых валёнках халявы і стукалі адна аб адну, калі ён ступаў (Агні,с.93).
Тасавацца, незак. Падыходзіць, дапасоўвацца (СПЗБ, т.5).
Ніяк ён /чалавек/ не тасаваўся да плата з высокім канаторжнікам, да машын, да хат, да ўсяго ў вёсцы – яго не прымала вока (Алімпіяда, с.32).
Уважацца, незак. Адносіцца з павагай (СПЗБ, т.5).
Жэнька дык мяне ўважаецца: маўчала, зубы толькі паказвала...(Лонва, с.84).
Параўн.: уважацца – старацца не зрабіць чаго-небудзь (НС).
Усундычыць, зак. Усунуць, усучыць.
Але ж і яна сама /Пракурорыха/ грошы Джвучку ўсундычыла. (Чакай у далёкіх Грынях, с.28).
Учарэпіцца, зак. Учапіцца (СПЗБ,т.5).
Учарэпіўся /Фірага/ дзвюма рукамі за вядро, як за збавенне, прысеў і нагнуў да яго сваю галаву ((Алімпіяда, с.15).
Хвіцнуць, зак. Хістануць.
Пасля раптам рукі ў Сцяпанаўны хвіцнулі, як вывернутыя ветрам сукі ў дрэве (Алімпіяда,с.496).
Чыкілдыкаць, незак. Хадзіць кульгаючы (СПЗБ, т.5).
Замяце зімой дарогу, і ён будзе чыкілдыкаць, як некалі бацька (Алімпіяда, с.607).
Параўн.: кавіняць, таргікаць, талалыхаць – ісці кульгаючы (НЛ).
Шашчэць, шасцець незак. Шалясцець, шамацець (СПЗБ, т.5).
Шашчэла пад імі сухая баравапя трава сінюха, пахла грыбамі і брусніцамі (Лонва, с.41).Было чуваць, як звінелі ў хаце ў вокнах шыбы і шашчэў, асыпаючыся ў яму на дно, пясок (Тартак, с.154). Пад калясьмі шасцела старое белае асінавае лісце, ліпла на мокрыя ад зямлі колы. (Тартак, с.74).
Параўн.: шахцець – шастаць (ЖС).
Шваргатаць, незак. Бурліць, пералівацца з шумам.
Толькі ў старым альшэўніку ля Белага шваргатала на каменні перасохлая – намачыць вераб’ю лапкі – рачулка (Алімпіяда, с.500).
Шупіць, незак. Разумець (Сцяшковіч).
Яна лепш шупіць, што да чаго (Лонва, с.74).
Параўн.: шупіць – цяміць, разумець (Бялькевіч).
Прыслоўі
Вобмаль.Мала.(СПЗБ,т.1).
І калі каму вобмаль будзе, - Сцяпанаўна паказала на вёдры, - не шкадуйце, не галадаем (Алімпіяда,с.296).
Параўн.: вобмаль.Малавата (Янкоўскі).
Дагібелі. Многа.
І фартухоў на ім дагібелі, вянкі з дзеразы? (Чакай у далёкіх Грынях,с.28).
Додніцай. Досвіткам (СПЗБ,т.2).
У гаршку на прыпечку стаяла мяса, якое яна паставіла была нанач у печ варыць лінінцам, а тыя додніцай тады сабраліся і пайшлі не еўшы (Тартак,с.16).
Долкі. На зямлю, на падлогу (СПЗБ,т.2).
Здавалася, што яны на машынах пакладзены ў радок і соўгаюцца ад барта да барта на выбоінах, ніяк не могучы вываліцца долкі.(Найдорф,с.98) Ён апусціўся долкі па драбіне, і яны доўга яшчэ сядзелі пад частаколам ля дошак, маўчалі (Лонва,с.26).
Дзярката. Рэзка, надрыўна.
Сігнал закрычаў ядрана і дзярката, як хрыпаты чалавек, сагнаўшы з бруку...(Алімпіяда,с.203).
Жыўцом. Гвалтоўна (СПЗБ,т.2).
Нібыта чалавек хацеў схавацца ў замкнёным сельсавеце, вырваў з вушака жыўцом замок з прабоем і апрогся (Алімпіяда,с.443).
Звёсна. Вядома (Бялькевіч).
Звёсна, за што. За нашу бабскую долю (Алімпіяда,с.267).
Льга, безас.-прэд. сл. Можна, магчыма (СПЗБ,т.2).
Думаў – не ўбачыць, але са сцэны льга ўгледзець усё ( Чакай у далёкіх Грынях, с.119).
Навотліж. Наводмаш (СПЗБ,т.3).
Я ёй гавару-гавару... – яна махнула рукой навотліж, як маці, - а яна на грэблю паказвае (Алімпіяда,с.529).
Параўн.: навотліва – наводмаш (Янкова); навотлях(НЛ); навотліў (ЗНС); навотляг (ЖС).
Назнайніцу. Навыварат (Сцяшковіч).
Яна мне, гэта бежанка, душу назнайніцу вывернула (Бежанка,с.53) Расцягнулася толькі на зямлі накідка, астаўшыся ляжаць назнайніцу (Тартак,с.64).
Параўн.: на найніцу – на левы бок адзення (НС); знайніца – адваротны бок (ЖС).
Намітуські. Адзін супраць аднаго (СПЗБ,т.3).
Вазьмі на калёсы намітуські (Алімпіяда,с.372). Ляжаць у глыбокай калысцы намітуські – сюды галава – туды галава, - у палатняных полачках, спавітыя чырвонымі паясамі з кутасамі (Тартак,с.42).
Параўн.: намітусь (Мат.мін.-мал.).
Напаяўку. Блізка пад рукамі; напагатове.
Гэта яна, Алімпіяда, жыла з краю, як напаяўку (Алімпіяда,с.355). “Мусай” ён зваў не толькі арыфметыку: гэта слова было ў яго заўсёды напаяўку (Бежанка,с.46).
Параўн.: напашэўку – пад рукой (ЖС).
Несамавіта. безас.-прэд. сл. Нядобра (СПЗБ,т.2).
Сцяпан адвярнуўся: яму стала несамавіта (Сцяпан Жыхар са Сцешыц, ,с.168). Яму стала насамавіта, ён ступіў ад грубкі ў парог (Лонва,с.115).
Памінутне. Вельмі часта.
Харбін, гладзячы памінутне пальцамі вусы пад носам, падышоў і нагнуўся да Далідчыка (Алімпіяда,с.43).
Пекна. Прыгожа (СПЗБ,т.3).
Я знала, што няпекна. Але ж усе бралі ( Чакай у далёкіх Грынях.,с.122).
Параўн.: пекны, пекната. Прыгожы, прыгажосць (ТСБМ,т.4).
Рагача. Дагары нагамі (Сцяшковіч).
Высокая, густая сінюха пасля касы стаяла рагача, і, каб адкінуць яе назад, трэба была дужая мужчынская рука (Калістрыха,с.121).
Спрадаўна. З даўніх часоў (СПЗБ,т.4).
Калі, бразнуўшы дзверцамі і падняўшы з зямлі вераб’ёў на вуліцы, заварочваецца на загуменне і на роўнай дарозе, утаптанай спрадаўна яшчэ босымі нагамі чалавека, конямі, націскае на газ (Алімпіяда,с.272).
Спопаразку. Знянацку (Сцяшковіч).
Кабыла тады скачыла да дзвярэй, чуць не вырваўшыся з рук, і спопаразку стала ў парозе (Тартак,с.34).
Параўн.: спохвату – знянацку (НЛ).
Стаймя. Уніз галавой (СПЗБ,т.4).
Алёшаў конь падняўся на заднія ногі – задзёрліся высака ўгару, аж стаймя, белыя аглобні (Тартак,с.187).
Параўн.: старчака (ЗНС).
Улукаткі. Зігзагам (ТСБМ,т.5).
На пяску былі знаць адны сляды ад веласіпедаў: прамыя, наўкос цераз дарогу, улукаткі, адзін цераз адзін, нібы тут людзі і не хадзілі ніколі (Мсціжы,с.194).
Параўн.: укрывулькі – зігзагам (НС,НЛ).
Усмоль. Смоллю, нахабна.
У вочы ўсмоль лезлі камары, жоўтыя, худыя (Тартак,с.108).
Параўн.: смоллю – настырна (Сцяшковіч).
Большасць разгледжаных дыялектызмаў – спрадвечнабеларускія словы, але сярод іх ёсць і словы запазычаныя. Гэта такія лексемы, як гасла, прэнзлі, пэйчык, банбэнак, квік і інш.
У “Этымалагічным слоўніку беларускай мовы”1 знаходзім наступныя тлумачэнні гэтых лексем:
Гасла, н. Паведамленне, сігнал. Запазычанне з польскай мовы: haslo (ЭСБМ, т.3).
Трывога і ў вёсцы, і на ферме, і ў хаце будзе доўга, аж пакуль не пойдзе гасла – злавілі! (Алімпіяда, с.353).
Квік, м. Віск. Разглядаецца як пранікненне з польскай мовы: kwik – віск (ЭСБМ, т.5).
Вылазь… квіку нарабіў.. – лыпнуў ён выцвілымі вачыма. (Алімпіяда, с.63).
Банбэнак, м. Бубен, барабан. Запазычанне з польскай мовы: benbenek – бубен. (ЭСБМ, т.1).
Жывот у яго зрабіўся круглы і цвёрды, краніся – адзываецца, як банбэнак (Алімпіяда, с.410).
Прэнзлі, мн. Кутасы, махры фрэнзлі. Запазычанне з польскай мовы: fredzla ад ням Fransel (ТСБМ, т.5).
Пэйчык, м. Кнут , бізун. Запазычанне з нямецкай мовы: Peitsche – плеть, кнут (Рус-нем. сл.)
![]()
1 Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. т. 1-8. Мн. 1978-1993.
Семантычныя дыялектызмы
Семантычныя дыялектызмы – агульнанародныя словы, якія ўжываюцца ў пэўнай мясцовасці з іншым значэннем, чым у літаратурнай мове.
Гэта група дыялектызмаў нешматлікая. Такіх слоў выяўлена 19.
Брыж. м. Бакавое рабро ў ложку (СПЗБ,т.1).
Абапёршыся на локаць, ён падцягнуўся на ложку ў галовы і прыхінуўся да брыжа (Мсціжы,с.131).
Параўн.: брыжы – вузкая палоска тканіны, сабраная ў зборачкі (ТСБМ,т.2).
Гаршчок, м., перан. Галава.
Размажджэру гаршчок любому, хто паткнецца (Алімпіяда,с.495).
Параўн.: гаршчок – пасудзіна для гатавання стравы (ТСБМ,т.3).
Качан, м.,перан. Галава.
Закраталіся ў бульбеўніку стрыжаныя галовы, і сярод іх ужо блішчэў чырвоны Валерыкаў “качан”, як абмыты дажджом падасінавік (Алімпіяда,с.212).
Параўн.: качан – плод капусты (ТСБМ,т.3).
Абразаць, зак.. Чысціць (СПЗБ,т.1).
Маці пела паволі, цягнучы, як і кожны раз, калі садзілася шыць на машыне ці абразаць на вячэру бульбу.(Тартак,с.85).
Адняты, дзеепрым. Адвязаны.(СПЗБ,т.1,с.163).
На другі бок вуліцы ля плота стаяць запрэжаныя ў калёсы аднятыя коні з сенам пад носам. Алімпіяда,с.75).
Акручаваць, незак. Заварочваць (СПЗБ,т.1).
Адступаюць... Адурнець трэба, каб самому на ражон лезці... Акручавай каня, Мікалай!..(Алімпіяда,с.361).
Браць, незак.,неран. Моцна бегчы (СПЗБ,т.1).
Перадыхнуў, седзячы, і цяпер браў па дарозе – толькі вецер свістаў (Алімпіяда,с.50).
Габліць, незак, перан. Чысціць, зразаць тонкі слой з паверхні (СПЗБ, т.1).
Добра, што скура цэлая. Няма, брат, каму яе габліць (Алімпіяда, с.66).
Параўн.: габляваць – зразаць тонкі слой з паверхні драўніны (ТСБМ, т.2).
Заялаваць, зак., перан. Доўга быць нежанатым, халастым (СПЗБ, т.5).
Колькі гэта ён у вас будзе нежанаты? – Заялаваў... Хоць бы ўнукаў матцы падкінуў (Алімпіяда,с.487).
Кратаць. Чапаць, кранаць (ТСБМ,т.2).
Толькі Пеці яна ніколі не кратала (Бежанка,с.47).
Лінуць,зак., перан. Шпарка пабегчы, хлынуць (СПЗБ,т.2).
Заяц адразу прынік да зямлі, паляжаў з мінуту, напружваючыся, тады падскочыў вышэй плота і лінуў, пачуўшы волю (Алімпіяда,с.522). Тая бежанка днём лінула дахаты, збаялася снегу заступніца ваша (Бежанка,с.52).
Параўн.: лінуць – рэзкім рухам выліць, узліць што-небудзь.(ТСБМ,т.3)
Пырснуць, зак.,перан. Скочыць, кінуцца (СПЗБ,т.4).
Белыя вушкі замерлі былі на дарозе, пасля пырснулі, што конік-цвыркун, на левы бок у лубін...(Алімпіяда,с.51).
Спярэшчаны, дзеепрым. Здратаваны.
І пайшла да гародчыка па чыстай сцежачцы між падарожніку, спярэшчанай курынымі слядамі (Алімпіяда,с.20).
Сціснуць, зак., перан. Закалоць (СПЗБ,т.2).
Кабанчыка без мяне ўвосень сціснеш, а чым лапатачкі перасыпеш, калі солі не будзе?(Алімпіяда,с.350).
Сшарэць, зак. Сцямнець(СПЗБ,т.5).
Пакуль Мікалай адмыў рукі – сшарэла. Запалілі лямпу над сталом, селі за стол і сядзелі.(Алімпіяда,с.477).
Тоўпіцца. незак. Змяшчацца (СПЗБ,т.5).
З кабіны, разгінаючыся, высунуўся чалавек, які невядома як там і тоўпіўся (Лонва,с.19). З-пад сядзення выцягнулі тады дохлага ваўка – старога, як толькі там тоўпіўся (Агні,с.80).
Ушчаміць, зак., перан. Запрэгчы (ТСБМ,т. 5).
Ідзі ўшчамі якога каняку ды дамоў адвядзі (Алімпіяда,с.263). Калі не прывязлі, то заўтра ён ушчэміць каня і пад’едзе сюды, у Вострава (Мсціжы,с.171).
Цадзіць, незак. Ісці(пра дробны дождж) (ТСБМ,т.5).
Пасля ўсю ноч цадзіў па шыбах дожджык, востры, сек па сцяне, як голым венікам – ад яго не было чуваць у хаце ходзікаў (Алімпіяда,с.11).
Большасць адзначаных семантычных дыялектызмаў – словы з пераносным значэннем, эмацыянальна-афарбаваныя.
Граматычныя дыялектызмы
Адносна рэдка сустракаюцца у мастацкіх творах граматычныя дыялектызмы, якія адрозніваюцца ад слоў літаратурнай мовы граматычнымі формамі і катэгорыямі, г.зн. перадаюць граматычныя асаблівасці дыялекту. Граматычныя дыялектызмы – гэта словы, якія адрозніваюцца ад літаратурных лікам, родам, склонавымі канчаткамі. Іх у творах І.Пташнікава выяўлена 43.
Назоўнікі.
Адрозненні ў ліку:
Верхалле, н. Вершаліны дрэў (СПЗБ,т.1).
Сыры і густы, ён падзьмуў па палудні з-за ракі на Выганчык, гонячы мокрыя, калючыя, паабіваныя зялёныя сасновыя іголкі і тонкую, як папера, жоўтую сасновую кару з верхалля (Мсціжы,с.3).
Дрыжака, ж., адз. Дрыжыкі(толькі мн.л.) (Абабурка).
Хапіла дрыжака недзе з сярэдзіны, халодная, як лёд (Алімпіяда,с.254). Трасла дрыжака, як трасца, Алёша соўгаўся на мяхах і не мог сагрэцца (Тартак,с.160).
Пісьменнік ужывае і другі варыянт гэтага слова дрыжыка, ж.
Машка, ж., зб. Мошкі(мн.) (СПЗБ,т.3).
Гарачы з самай раніцы вецер сек у вочы машкой і матылькамі (Алімпіяда,с.109).
Чалеснік, м. Чалеснікі(адз. л. няма)(СПЗБ,т.5).
Праз адчыненыя дзверы бег у хату, як зімой мароз у кут пад стол, ліп на вілачнікі ў чалесніку, як некалі на цапы на таку ў малацьбу (Алімпіяда,с.10). Сонца пачынае грэць у спіну, усё роўна што стаіш ля чалесніка, калі топіцца ў печы (Тартак,с.190).
У гаворках з гэтым значэннем зафіксаваны лексемы чало, цало, чалешнік, цялешнік, цалеснік, чэлюсць, пелюсць, вусце, жарало, соламя.(ЛАБНГ,т.4, карта 78).
Адрозненні ў родзе:
Бягамля, н. Бягомль, м.
...Адступалі на усход, на Бегамля (Алімпіяда,с.340).
Выйгранка, ж. Выйгрыш,м.
Ці будзе выйгранка, можа калі ваўкі сабе горла заткнуць, кармі толькі, а сена хай стаіць. (Алені,с.33).
Вянцо,н. Вянец,м. (СПЗБ,т.1.).
Доўгі хлеў ля самай вуліцы неяк асеў у зямлю, выпершы на вуліцу ніжняе вянцо ў подрубе, і быў зусім недарэчны. (Алімпіяда,с.60). Яна забрала ў яго з рук змылак і паклала назад на зруб – на верхняе счэсанае вянцо з краёчку (Найдорф,с.137).
На Беларусі распаўсюджаны дзве лексемы з гэтым значэннем: вянок(і яго фанетычныя варыянты) і вянец(і яго словаўтваральныя і фанетычныя варыянты)(ЛАБНГ,т.4, карта 4).
Дамаўё, н. Дамавіна, ж.(СПЗБ,т.2).
Маю Прузыну як паднялі во гэтак з падлогі... Дык і паклалі адразу ў дамаўё (Алімпіяда,с.85).
Параўн.: дабавіна, дамоўка, дом (ЛАБНГ,т.3, карта 290).
Кадра, ж. Кадр, м.
Ну як тут яна ў вас, доктар? Вы мне глядзіце... Гэта мая лепшая кадра...(Алімпіяда,с.573).
Пакула, ж. Пакулле, н. (СПЗБ,т.3).
Ён(Панок), што сёлета трэба будзе абтыкаць вокны пакулай – ад вуліцы і ад загумення, адкуль зімой часта заходзіць вецер і выстуджвае хату (Тартак,с.121).
Рукаво, н. Рукаў, м.(СПЗБ,т.4).
Падышла да Дзярызямлі і тузанула яго за рукаво жоўтай тэніскі (Алімпіяда,с.576). Наста камячыць рукаво нажуткі і выцірае вусны. Рукаво салёнае, аж горкае (Тартак,с.25). Лапкі чапляліся за рукаво, пасля цяжка падалі на дно (Найдорф,с.53).
Лексема рукаво, н. распаўсюджана толькі ў паўночна-заходняй зоне Беларусі, на ўсёй астатняй тэрыторыі зафіксавана лексема рукаў, м.(ЛАБНГ,т.4, карта 210).
Румяна, ж. Рамонак, м.(СПЗБ,т.4).
Дастаўшы яшчэ раз вады, падчапіў вядро, і пабег босы сцежачкай ля хаты, пліхаючы з вядра вадой на падарожнік і на жоўта-зялёную румяну (Алімпіяда,с.16).
Параўн.: румянак, раман(НЛ), раманік(ЖНС), раманька, раманец(ЖС).
Руччо, н. Ручай, м.(СПЗБ,т.4).
І ад яго цяпер з гары цякло белае руччо, ёй, Алімпіядзе, на дарогу пад ногі (Алімпіяда,с.443).
Параўн.: ручай, м., ручэй, м.(ЛАБНГ,т.2, карта 338).
Сканчонае, н. Канец, м.
Здавалася, што маладзік будзе вечна вісець угары над галавой і вечна ісці нехаця конь – без сканчонага (Агні,с.67).
Стада, ж. Статак, м. (СПЗБ,т.4).
Уперадзе, дзе знікла з вачэй перапялёстая стада скаціны, на полі навіс пыл і туман (Алімпіяда,с.500). Такой парой, летам, старыя секачы жывуць адны, чураючыся стады, у стадзе ходзяць толькі зімой, а тут клікнулі яго, ці, можа, сам прыйшоў з балотных дзвіноскіх нетраў у стаду і вядзе яе з-за ракі, дзе пачаліся баі (Найдорф,с.78).
У беларускіх гаворках статак (кароў) называюць яшчэ табун, чарада, чэрадзь, грумада, гурт, тавар (ЛАБНГ, т.1, карта 1).
Чорнагалоўка, ж. Чорнагалоў, чорнагаловік. Расліна з сямейства губакветных. (ТСБМ, т.5).
З імшар Раіна прынесла ўчора кошык чорнагалоўкі сваёй карове. (Чакай у далёкіх Грынях, с.240).
У гаворках зафіксавана звыш 40 назваў гэтай расліны: чорнагаловік, чорнагаловец, чарнагалоўка (і іх шматлікія варыянты),брунэлька, гарладаўка, гарлянка, сэрпнік і многія