Дыялектызмы ў творах І. Пташнікава Беларус
Юхта, ж. Юхт м. (ТСБМ, т.5, ч.2)
Нехта п’яны на ўвесь двор «шукаў у баб» самагонкі, нехта выкручваў пасля танцаў мокрую, як юхта, сарочку (Сцяпан Жыхар са Сцешыц, с166).
Параўн.: юхта - недавырабленая скура (СПЗБ, т.5).
Адрозненні ў склонавых канчатках
У беларускіх народных гаворках назоўнікі, якія ўжываюцца толькі як множналікавыя, маюць звычайна ў творным склоне форму на –мі: людзьмі, грашмі і інш. Зрэдку канчатак –мі маюць і іншыя назоўнікі (курмі, вілмі і пад.)1
Дзвярмі Тв. скл. Дзвярамі
За дзвярмі маўчалі, не хацелі адчыняць. (Чакай у далёкіх Грынях, с.226).
Дрыўмі Тв. скл.Дрывамі.
Жаўцела свежанабітымі, не складзенымі яшчэ ў вярсту сасновымі дрыўмі пад варыўнёй дрывотня (Найдорф, с.79).
Крупмі Тв. скл Крупамі.
Вецер адразу б’е ў грудзі і сячэ сухімі крупмі па твары, шапоча на кажухах (Алімпіяда, с.335). Асядаў віхор – зноў сыпала зверху крупмі, як з шуфля з-пад малатарні пасечаным зернем (Агні, с.89).
Курмі Тв. скл. Курамі.
Цягалі за чуб адзін аднаго, як пеўні перад курмі (Алімпіяда, с.319).
На месце М. скл. На месцы.
Спусціў бы яму штаны і адхвастаў бы дзягай па белым месце, каб аж чорнае стала. (Алімпіяда, с.141).
На трасцэ (рыба). М. скл. На трасцы.
Толькі была яна настоена не на бярозавым лісці, а на чэрствым, падсохлым за ноч чорным хлебе з плешчаніцкай новай пякарні, на трасцэ ў тамашнім соусе (Алімпіяда, с.199).
Па палёх М. скл Па палях.
Па зжатых палёх за туманам ужо блізка да вёскі кралася восень.(Чакай у далёкіх Грынях, с.27).
1 Нарысы па беларускай дыялекталогіі. Мн., 1964. С.183.
Канчатак –ох (-ёх) ужываецца звычайна у назоўніках мужчынскага роду (у лясох, на канёх).У гаворках паўднёва-заходняй часткі Беларусі пад уплывам назоўнікаў мужчынскага роду канчатак –ох (-ёх) сустракаецца спарадычна і ў назоўніках жаночага і ніякага роду (аб дзяўкох, у вачох)1
Дзеясловы
Форма 2-ой асобы адзіночнага ліку:
Засыпаць (засыпіш) Засыплеш.
Скуру з быкоў злупіш, яму выкапаеш, як паложана, і засыпіш усё гэта (Алімпіяда,с.166).
Перамераць (перамерыш). Перамераеш.
Бяжыш і малако перамерыш і здасі на малакавоз (Алімпіяда, с.505).
Форма 2-ой асобы множнага ліку:
Астаніцёся. Застаняцеся.
Не галодныя астаніцёся і не без солі (Алімпіяда, с.344).
Грабіць, незак. Грэбці (СПЗБ, т.1).
Ззаду над логам, дзе яны сёння пасля палудня ўсёй вёскай грабілі і стаўлялі ў копы сена. (Алімпіяда, с.90).
Форма 3-яй асобы адзіночнага ліку:
Адмерыць (інф. у форме заг. лад) Адмерае.
Я табе вот што скажу: хай падбяжыць да старшыні і хай той адмерыць дзялку (Алімпіяда, с.491).
На поўнач ад лініі Астравец – Смаргонь – Маладзечна – Лагойск – Барысаў – Беразіно – Добруш дзеясловы першага спражэння 3-яй асобы адзіночнага ліку заканчваюцца на ц’ : жывець..2
Астынець, зак. Астыне.
Ідзі есцікі, астынець жа, - прасіла Ганулька, калі сын на ўсю сілу крычаў на ложку. (Чакай у далёкіх Грынях, с.34).
У 3-яй асобе адзіночнага ліку ў сярэднебеларускіх гаворках дзеясловы 2-га спражэння маюць канчатак –ец’
![]()
1 Нарысы па беларускай дыялекталогіі. Мн.,1964. С.184 – 185.
2 Блінава Э. ,Мяцельская Е. Беларуская дыялекталогія. Мн., 1980. С.97.
Адчыне, зак. Адчыніць.
Ці адшчэпіць, ці адчыне іх (вароты), апушчаныя на самую зямлю (Алімпіяда,с.490).
Улазе. Улазіць.
Нага во, зірніце, не ўлазе ў валёнак (Чакай у далёкіх Грынях, с.140).
Перасыпіць. Перасыпле. У форме заг. ладу.
Ды і плот хай перасыпіць, страху агледзіць, каб не цякла (Алімпіяда,с.491).
Спыне. Спыніць.
Дзе ён можа круціцца, пушчаны ваўчок, якога ніхто не спыне, пакуль ён не зморыцца, накруціўшыся да дурнаты.(Алімпіяда,с.277)
Падскоча, зак. У форме заг. ладу. Пад’едзе, падбяжыць (ТСБМ,т.3).
Дачка хай падскоча да нас, закажа ў аптэцы (Алімпіяда,с.130).
У сярэднебеларускіх гаворках дзеясловы ІІ спражэння з націскам на аснове ў 3-й асобе адзіночнага ліку ўжываюцца без ц’: воз а, нос а.1
Форма 3 асобы мн. л.:
Насыпяць. Насыплюць. У форме заг. ладу.
Хай дагоняць, хай насыпяць солі на хвост (Алімпіяда,с.275).
Характэрнай рысай сярэднебеларускіх гаворак з’яўляюцца формы дзеясловаў І спражэння з ненаціскным канчаткам – аць: кажаць, сыпяць.2
Прылятуць. Прыляцяць.
Бяжы яшчэ на ферму – прылятуць даяркі: ідзі за матку, не ведаем што куды, ты ведаеш (Алімпіяда,с.505).
Прыметнікі.
Варонні. Варонін.
Марфа пачала зачэсваць угару свае густыя
яшчэ ў яе гады, чорныя, як варонне крыло, валасы...(Алімпіяда,с.323).
1.Блінава Э., Мяцельская Е. Беларуская дыялекталогія. Мн., 1980, С.98.
2 Тамсама. С.197.
Прыслоўі.
Горай. Горш.
Вечарам Андрэю зноў стала горай...(Мсціжы,с.131).
Лепі. Лепш(лепей) (СПЗБ,т.2).
Так вам будзе лепі (Алімпіяда,с.318).
Лепі – гэта форма вышэйшай ступені параўнання, утвораная суплетыўным шляхам: добра – лепі.1
Дзеепрыслоўі.
Сыпячы. Сыплючы.
Алімпіяда бачыла, як яно віхляе ў бакі, сыпячы з сябе пясок і сцёбаючы па вачах сонцам з вышараванай шыны (Алімпіяда,с.100).
Займеннік.
Тэй. Той.
Кіне гэту і пярэйдзе да тэй(жонкі) (Алімпіяда,с.476).
У некаторых гаворках паўночна-ўсходняга дыялекту, а таксама ў сярэднебеларускіх гаворках найбольш пашыраным з’яўляецца ўказальны займеннік той або яго варыянт тэй. Займеннік тэй ужываецца звычайна ў тых гаворках, дзе пашыраны формы прыметнікаў маладзей, круцей.2
1 Блінава Э., Мяцельская Е. Беларуская дыялекталогія. Мн.,1980 С. 110.
2.Нарысы па беларускай дыялекталогіі. Мн. 1964. С.224.
Словаўтваральныя дыялектызмы.
Словаўтваральныя дыялектызмы (іх у рамане выяўлена каля 100) – гэта словы, у якіх корань супадае з коранем адпаведнага агульнаўжывальнага слова, але адрозніваюцца яны адной ці некалькімі марфемамі (прыстаўкамі, суфіксамі ці тым і другім адначасова ). Лексічнае значэнне іх супадае.
Назоўнікі.
Адранак, м. Ранішняя пасьба кароў (ТСБМ, т.1).
Бегала і на ферму і з фермы праз дзядзінец, і летам у адранкі і зімой у ацёлы. (Алімпіяда, с.6). Такой парой гоняць дамоў з адранку скаціну (Тартак, с.219). Трэба падаіць і выгнаць кароў на адранак (Сцяпан Жыхар са Сцешыц, с. 159).
Альшэвіна, ж. Алешына (СПЗБ, т.1).
Маяк астаўся ззаду, чорны на чыстым небе, як сухая альшэвіна на балоце (Алімпіяда, с.71).
Параўн.: алеха, алешка, вольха, альшына, альшэвіна (ЛАБНГ, т.1, карта 152).
Беражніца, ж., абл. Берагавіна, бераг (ТСБМ, т.1).
І Вілія, і Жоглаўка падмывалі пагор’е з двух бакоў, вылізваючы з-пад беражніц белае, чырвонае і сіняе – у розны колер – круглае і адпаліраванае некалі каменне – гальку.(Мсціжы, с.3).
Параўн.: беражніца – замёрзлая вада каля берага ракі, беражына – бераг (ЖНС).
Бярно, н. (бёрны мн.). Бервяно (ТСБМ, т.1).
Бярозавыя чуркі, сасновыя чурбаны і доўгія бёрны, адцягнутыя далей з-пад ног – паўязджалі ў зямлю (Алімпіяда, с.259). Яно /карыта/ было відаць з вёскі, абабітае ад лёду, як кавалак бярна (Мсціжы, с.5).
Параўн.: бервяно, бервянё, браўно (ЛАБНГ, т.1, карта 182).
Вываратка, ж. Выварацень, вывернутае бурай дрэва (СПЗБ, т.1).
Нагнутыя да зямлі асіны выварочваюцца з карэннем. Будзе сёлета вываратак (Мсціжы, с.133). Ля старой яловай вывараткі стаялі дзве нізенькія доўгія капы сіўцу (Чакай у далёкіх Грынях, с.48).
Параўн.: выварат, вывараць, вывараціна, вываратка, вываратня, вываратак (ЛАБНГ, т.1, карта 188).
Вылівень, м. Лівень.
Пасека шумела, як ад дажджу, калі сячэ вылівень (Алімпіяда, с. 435).
Дзеўчынёха, ж. Дзяўчына, дзяўчо.
Яна і цяпер тоненькая і худзенькая, як дзеўчынёха (Алімпіяда, с.13).Доктар выйшаў і адразу прывёў дзеўчынёху ў чорнай сукенцы і ў чырвонай крамнай хустцы (Мсціжы, с.120).
Параўн.: дзеўчынка, дзяўчонка, дзяўчук, дзяўчо, дзеўчаня, дзевачка (ЛАБНГ, т.3, карта 173).
Дзярняк, м. Дзёран (СПЗБ, т.2).
Біў вострымі цяжкімі капытамі канюшынішча, секучы дзярняк на кавалкі, як рыдлёўкай. (Алімпіяда, с.163).
Дзяцельніца, ж. Дзяцеліна. (канюшына). (СПЗБ, т.2).На мяжы ад самых варот аж да бульбы пажаўцела на сонцы густая дзяцельніца з круглымі ладнымі галоўкамі (Алімпіяда, с.8).
Параўн.:дзятліна, дзятлавіна, дзятлаўка, дзятліца, дзяцельнік, дзяцеляўнік, дзягцеліна (ЛАБНГ, т.1, карта 247).
Жвірак, м. Жвір, жоўты пясок (СПЗБ, т.2).
Ён доўга дыхаў з сябе, пасля, засіліўшы жменю слізкага, як проса, жвіраку, сыпануў ім з размаху па друзалках смалы – тушыў агонь (Найдорф, с.7).
Канюх, м. Каня (СПЗБ, т.2).
Не хацелася глядзець на канюхоў, што круціліся, здавалася, над самай галавой і прасілі піць (Лонва, с.170).
Параўн.: каня, канюх, кнігаўка, кніга, чаіца, кібіс (ЛАБНГ, т.1, карта 121).
Квяты, мн. Кветкі (СПЗБ, т.2).
Расхінаецца, калышачыся, лубін, дрыжаць на ім дробненька квяты, тады пачынае класціся на бакі – на адзін і на другі (Алімпіяда, с.49).
Параўн.: квятка, квят, кветка, цвет (ЛАБНГ, т.1, карта 228).
Крыжаватка, ж. Скрыжаванне дарог (СПЗБ, т.2).
На крыжаватцы ля дзвюх белых бяроз стаяў стары шэры каталіцкі крыж. (Алімпіяда, с.359). Пячное, доўгую вёску ў лесе на крыжаватцы дарог, можна абысці ля Рабога Калодзежа (Найдорф, с.8). Ля моста крыжаватка. Вуліцу тут перасякае дарога, што ад фермы вядзе на шашу. (Чакай у далёкіх Грынях, с.306).
Параўн.: крыжаванка, крыжавуха, крыжоўка, крыжоўніца, перакростак, ростанькі і інш. (ЛАБНГ, т.2, карта 85).
Курчаты, мн. Кураняты (СПЗБ, т.2).
Страшней за ўсё ў вёсцы для яго /шафёра/ былі каты і курчаты.(Алімпіяда, с.53) Глядзіць вас, курчатак. Кожнае курчо пад сваё крыло (Сцяпан Жыхар са Сцешыц, с.157).
Параўн.: курчаняты, курчукі, курчаты, цыпляняты, цыплюкі, піскляты, пыляняты, цівяняты (ДАБМ, карта 296).
Лісцвянка, ж. Лістота.
Бадзёраць пастарэлы бульбоўнік, і ён бярэцца яшчэ расці, дрыжыць прыжоўклай лісцвянкай, але куды ўжо яму. (Чакай у далёкіх Грынях, с.65).
Лучка, ж. Лука, сенажаць ля рэчкі (СПЗБ, т.2).
Раку прарылі экскаватарамі напрамую ад Яськавага Балота да Дроздкі, засыпаўшы лучкі, прарылі да жоўтага пяску, насыпаўшы высокія берагі (Алімпіяда, с.29). Ганька кожную раніцу цэлае лета бегала з касой і пасцілкай за раку ў лучкі: да каровы пусціла яшчэ і цяліцу. (Мсціжы, с.183).
Параўн.: лучка, лука – паўвыспа, зробленая загібам ракі (Бялькевіч),лукі – луг пры сяле (Мат. мін.-мал.-ІІ).
Магнэс, м. Магніт.
На вечарынкі і на канцэрты я ўжо не хадок, а тут цягне. Як магнэсам. (Алімпіяда, с.127).
Маска, ж. Падмазка (СПЗБ, т.3).
Маску новую зрабіла, закруціўшы кавалак сала з кулак у белую анучу, устаюць і аладкі, і бліны самі, даткніся толькі нажом. (Найдорф, с.153).
Мачака, ж. Мачанка (СПЗБ, т.3).
Стаяў маленькі чорны саганок, у якім перш у нядзелю варылі мачаку (Найдорф, с.144).
Мультанка, ж. Мультан (гатунак тытуню).
На Выганчык пад вёску ляцела бурае, пацёртае, як пальцамі, сухая мультанка, альховае лісце, якое не лягло пад сне. (Мсціжы, с.4).
Павечка, ж. Павека (СПЗБ, т.3).
Цыбуля лезе ў вочы Верцы, тады Андрэй чуе, як і яму есца пад павечкамі, аж рэжа (Мсціжы, с.80). Пачырванелі вочы ад бяссоння, у куточках сабраўся і прыліп да павечак пыл (Тартак, с.148).
Параўн.: века, вечка, вейка, вея, веянка, павейка, абечка (ЛАБНГ, т.3, карта 47).
Падстрэшнік, м. Падстрэшак, падстрэшша. (ТСБМ, т.3).
Добра было спаць у мяккім сене пад пастрэшнікам ля канюшні. (Алімпіяда, с.452).
Пад’ялевец, м. Ядловец (СПЗБ, т.3).
Колы шапацелі па верасе і пасохлым пад’ялеўцы, ад якога дарога ўперадзе здавалася рыжай, як ліса (Алімпіяда, с.347). Гарэў пад’ялевец, туды, пад балота, у шэрых лазовых кустах..(Найдорф, с.6). Дарога, падняўшыся на пагорак, агінае лагчыну і выходзіць на лажок, які парос сіўцом і пад’ялоўцам (Лонва, с.17).
Параўн.: ядлавец, яловец, ядлоўнік, ядленец, яленец, ядлінец, ялец, ядлец (ЛАБНГ, т.1, карта 146).
Паліна, ж. Пала, крысо (СПЗБ, т.3).
Леанід сеў на чамадан, падняў на камні мокры цёплы камяк і прыкрыў яго паліною набраклага плашча. (Чакай у далёкіх Грынях, с.101).
Пешакі, мн. Пешаходы.
І сцежачка лясная – цвёрдзенькая, убітая пешакамі, - вунь якая лёгкая для веласіпеда і хворай нагі (Чакай у далёкіх Грынях, с.70).
Пустыня, м. і ж. Пустышка, легкадумны чалавек, ілгун. (СПЗБ, т.4).
«Зубаскал і пустыня» - падумала яна пра яго на хаду (Алімпіяда, с.21).
Раманы, мн. Рамонкі (СПЗБ, т.4).
Цяпер увесь лог быў белы – усеяны раманамі (Алімпіяда, с.9). Распусціліся ля самага ганка белыя раманы, шырокія, з даланю (Тартак, с.199).
Параўн.: раман, раманец, раманька (ЖС), рамон (НЛ, Бялькевіч).
Ржонне, н. Іржышча (Сцяшковіч).
Скрозь відаць поле, усё ў жнівеньскай жаўцізне, з мэндлікамі, раскіданымі па ржонні (Чакай у далёкіх Грынях, с.22).
Параўн.: ржышча, ржэўнік, іржоўнік, іржонне, аржонне, ржонішча, аржанішча, ржыска (ДАБМ, карта 271).
Сінюк, м. Сініца.(СПЗБ,т.4).
За акном ядраная зара на ўсходзе і на падаконніку на мяленкі скача сінюк (Алімпіяда,с.353).
Смалакурха, ж. Смалакурня.
То ў леспрамгасе, то ў калгасе, то нідзе – ловіць вудай рыбу ў Віліі і з сабакам гойсае па лесе, то стане вартаўніком на смалакурцы. Алімпіяда,с.174).
Сцёл, м. Ацёл.
Сон прапаў, як прападаў ён да вайны, калі на ферме аставалася нанач карова на сцеле (Алімпіяда,с.439).
Сыраежа, ж. Сыраежка.
Не бяруць і сыраеж, яны паразрасталіся на зямлі, як рэшаты (Алені,с.23).
Параўн.: сыравежка, сырагожка, сырадзега, сыраега, сыраедка(ЖС).
Умецце, н. Амецце (СПЗБ,т.5).
Яго абіваў цяпер вецер і церусіў, як хто ўмеццем з тока (Мсціжы,с.4).
Параўн.: амеці, амецце – дробныя кавалачкі саломы, каласоў, мякіны і пад., што абмятаюцца з зерня ў час малацьбы (ТСБМ,т.1).
Хліпаўка, ж. Усхліпванне, хліпанне.
Яна(Алімпіяда) нічога не гаварыла, толькі заходзілася нема ад крыку і ад хліпаўкі, круціла галавой у яго на грудзях, і здавалася, ніколі не супакоіцца (Алімпіяда,с.523).
Цемрыва, ж. Цемень (Сцяшковіч).
Далёка ў цемрыве гайдалася цяжкае рэха (Чакай у далёкіх Грынях.,с.8).
Параўн.: цемень, цемната, цемра, цемрава, цямрэча, цьма, цёмна (ЛАБНГ,т.5, карта 287).
Ціхата, ж Цішыня.
Збегчы з дому. Ад ціхаты і цяжкай, як камень, спрадвечнай вясковай нудоты. (Алімпіяда,с.78).
Чарэмха, ж. Чаромуха (СПЗБ,т.5).
Ухапіцца за галінку чорствай чарэмхі на беразе хацела яна (Алімпіяда,с.383).
Шкадоба, ж. Шкадаванне.(ТСБМ,т.5)
Глядзеў(Мікалай) толькі на яе са сваёй вечнай балючай шкадобай – сам жа ён нічога не зможа зрабіць са сваім кашлем.(Алімпіяда,с.436)
Шкелка, ж. Шкло(для ліхтара).
Мікалай стаіць з ліхтаром у руцэ – пад шкелкай хліпае маленечкі жоўты матылёк (Алімпіяда,с.334). На рагу стала ля парога стаяў магазын ад лямпы – шырокая чорная бляшанка, - без шкелкі і без машынкі (Агні,с.98).
Шчавук, м. Дзікае шчаўе (СПЗБ,т.5).
Пад шчавуком разраслася крапіва (Мсціжы,с.196).
Параўн.: шчавей, шчавух, шчавер, шчаўё, шчавель (ЛАБНГ,т.1, карта 261)
Шчэлка, ж. Шчыліна (СПЗБ,т.5).
Ад пылу не было спасу: ён лез у хату праз шчэлкі ў вокнах, асядаючы на сцены, шыбы, рабіўся белы (Алімпіяда,с.10).
Юргіня, ж. Вяргіня.(СПЗБ,т.5).
Яна хацела сесці дзе на двары: падысці да гародчыка, да частакола пад жоўтыя юргіні, якія панагіналіся галоўкамі над маленькім услончыкам (Алімпіяда,с.7)
У беларускіх дыялектных слоўніках зафіксаваны шматлікія варыянты лексемы: вяргіня: аргіня(Сцяшковіч), іргіня(Бялькевіч), гергіня, рагіня, эргіна(ТС), яргіня(СПЗБ), іргінія(ДСБ).
Утварэнне памяншальных формаў адбываецца ў літаратурнай мове і ў гаворках з дапамогай розных словаўтваральных сродкаў. Усе прыведзеныя прыклады адрозніваюцца суфіксамі, параўн.:
Банячкі. Баначкі.
Можа, трэба банячкі паставіць?(Алімпіяда,с.412).
Каленечкі. Каленачкі (СПЗБ,т.2).
Людзі,